Waarom eisen burgers steeds vaker vervolging?

De agent die twee jaar geleden Mike Stok doodschoot, krijgt geen straf. Ook zijn collega die op Stok vuurde, gaat vrijuit. Dat heeft de rechter bepaald in een artikel-12-procedure, een middel dat steeds meer burgers gebruiken om vervolging af te dwingen. Hoe is die toename te verklaren?

Beeld arie kievit

De rechter oordeelde woensdag dat er weliswaar geen sprake was van een concrete dreigende situatie (noodweer), maar dat de vrees voor zo'n situatie wel gerechtvaardigd was. 'Ze mochten redelijkerwijs aannemen dat hij tegengehouden moest worden', aldus rechter Kalk. Op grond van dit zogeheten putatief noodweer gaan de agenten vrijuit.

De twee agenten stuitten op 7 april 2013 op Stok, die even daarvoor twee stadswachten had belaagd. Zwaaiend met een wandelstok - die leek op een bijl - en onder invloed van alcohol rende hij weg van de agenten. Volgens de agenten was Stok doorgedraaid en zou zomaar iemand iets kunnen aandoen. Toen hij ondanks waarschuwingen bleef wegrennen, schoten ze hem in zijn rug.

Het OM had in mei 2013 geconcludeerd dat er sprake was van noodweer en afgezien van vervolging. De familie van Stok diende echter een klacht in bij het hof, waarna het toch tot een zaak kwam.

Uit nieuwe cijfers van de Raad voor de Rechtspraak blijkt dat steeds meer burgers via zo'n artikel-12-procedure (zie inzet) vervolging proberen af te dwingen. In 2000 werden 1.230 klachten ingediend, vorig jaar waren dat er 3.107. Naar schatting 10 procent van de klagers krijgt gelijk, waarna het alsnog een zaak wordt.

Bekendheid

Waarom burgers vaker in het verweer komen, is niet duidelijk. Het aantal zaken dat de officier van justitie beoordeelt, blijft de laatste jaren min of meer constant.

Volgens raadsheer Jan Wolter Wabeke van het gerechtshof in Den Haag is de toename vooral te verklaren doordat artikel 12 meer bekendheid heeft gekregen. 'Als het OM besluit een zaak te seponeren, wordt aan de aangever gemeld dat hij een klacht kan indienen. Dat was vroeger niet zo.'

Belangrijker voor de bekendheid van artikel 12 was Geert Wilders. Of eigenlijk de antiracisme-organisatie Nederland Bekent Kleur. Die zette in 2008 met succes de procedure in gang tegen de beslissing van het OM de PVV-leider niet te vervolgen voor zijn anti-islamuitspraken. Het hof oordeelde later dat de 'eenzijdige, sterk generaliserende formuleringen met een radicale strekking' van Wilders voldoende aanknopingspunten boden voor vervolging wegens aanzetten tot haat en discriminatie.

Artikel 12

Volgens artikel 12 van het Wetboek van Strafvordering (Sv) mogen burgers de beslissing van een officier van justitie om een strafbaar feit niet te vervolgen, aanvechten. Voorwaarde is wel dat de klager direct betrokken is bij de zaak. Een brief naar het gerechtshof (e-mail is verboden) is voldoende om de procedure te beginnen. De klager mag in de meeste gevallen zijn verweer tijdens een zitting persoonlijk toelichten bij de drie rechters (raadsheren) van het hof. Die nemen daarna een beslissing. Gemeenten kennen ook een artikel-12-procedure, maar dat is iets heel anders. Daarbij komen gemeenten onder curatele van het Rijk te staan.

Minder gezagstrouw

Hoewel Wilders op alle punten werd vrijgesproken, was voor Nederlanders duidelijk dat ze meer invloed hadden op de rechtsspraak dan gedacht.

En die invloed willen ze ook uitoefenen. Het OM en rechters zeggen dat burgers mondiger zijn geworden. 'Je merkt dat burgers kritischer zijn en minder gezagsgetrouw. Ze zullen minder snel iets pikken', zegt raadsheer Yvo van Kuijck van het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden.

Zo wordt er door burgers steeds vaker geklaagd over besluiten van het OM politieagenten na geweldsincidenten niet te vervolgen. En met succes. Zo werden sinds 2010 vijf agenten na het gebruik van hun vuurwapen vervolgd via artikel 12. In drie gevallen leidde dat tot een veroordeling.

De recente veroordeling van een agent die in 2013 bij een ramkraak op een bijrijder van de verdachte schoot, was ook het gevolg van artikel 12. Het OM vroeg vrijspraak wegens noodweer, maar de rechtbank in Maastricht vond het optreden 'buitenproportioneel en ondoordacht'.

Telefoonbeelden

Ook de ouders van het meisje uit Eindhoven dat twee jaar geleden in Eindhoven door een agent werd doodgereden, kwamen met succes in het verweer. Het 18-jarige meisje werd op een kruispunt geschept toen een arrestatieteam met hoge snelheid door rood licht voorbij racete.

De officier van justitie oordeelde dat de agent niet vervolgd hoefde te worden omdat hij niet of nauwelijks verwijtbaar handelde. Voor de ouders voelde dit 'alsof je een trap krijgt', zei de vader tegen het Algemeen Dagblad. 'Ieder ander die een ongeluk veroorzaakt, had al lang voor de rechter moeten verschijnen. Maar als er een agent bij betrokken is, houdt men hem de hand boven het hoofd.' De rechter veroordeelde de agent eerder dit jaar tot een voorwaardelijke rijontzegging van een half jaar. Het OM ging in hoger beroep.

Oud-president Joep Verburg van het Haagse gerechtshof wees er zaterdag in een interview met NRC Handelsblad op dat het aantal politiezaken ook toeneemt omdat rechters meer telefoonbeelden tot hun beschikking hebben.

Belangrijk instrument

Hoe vaak een gegrond verklaard beklag tot een veroordeling leidt, wordt niet bijgehouden. Het gerechtshof in Den Bosch schatte het in 2010 in op de helft. Dat zou betekenen dat jaarlijks 150 mensen worden veroordeeld die zonder de assertieve houding van burgers vrijuit waren gegaan.

Hoewel veel beklagzaken volgens raadsheer Van Kuijck 'over futiele zaken' gaan, noemt hij artikel 12 'een belangrijk instrument'. 'Zeker bij zwaardere zaken is het goed dat het hof er nog eens naar kijkt'.

Volgens Van Kuijck is het voor de klagers vaak al waardevol als de zaak door een rechter serieus wordt bekeken. Zo ook voor de familie van Mike Stok, die nu niet meer in beroep kan gaan. 'Hoewel de uitspraak hard is aangekomen, zijn ze tevreden dat de zaak voor de rechter is gekomen', zei de advocaat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden