Waarom de toon van het debat er toe doet

Als de verharding van het debat doorzet, kan dat op den duur wel degelijk leiden tot uitsluiting van groepen migranten, menen Jan Willem Duyvendak e.a....

Het is soms een aantrekkelijke gedachte dat beleid irrelevant is. Zeker als het gaat om grote maatschappelijke processen als globalisering, individualisering en secularisering is het verleidelijk om te denken dat zij zich toch wel voltrekken, of overheden nu hoog of laag springen. Enerzijds ontslaat dat beleidsmakers en politici van verantwoordelijkheid, anderzijds dwingt het tot bescheidenheid en een besef van het einde van de maakbaarheid.

Socioloog Jaap Dronkers stelt dat dit ook geldt voor het integratiebeleid (Forum, 27 november). In zijn woorden: ‘Wet- en regelgeving hebben geen effect op het feitelijk succes van immigranten op school, op het werk of op straat’. Hiermee impliceert hij dat integratie lang duurt, meerdere generaties in beslag neemt en dus betrekkelijk beleidsresistent is. Al het gedoe in Den Haag, het maakt allemaal niks uit. Of de PvdA nu voor een harde of zachte aanpak van problemen kiest, in de praktijk maakt het toch geen verschil. Politiek als bezigheidstherapie dus.

Hoewel Dronkers’ nuchterheid, zeker in het hysterische Nederlandse integratiedebat, verfrissend aandoet, menen wij dat dit toch een voorbarige conclusie is. Beleid kan op onderdelen wel degelijk verschil maken. Ten eerste weten we uit vergelijkend onderzoek dat het voor integratiekansen uitmaakt of het gastland een open of restrictief immigratiebeleid voert.

Maar ook de regelgeving en instituties op terreinen als woningbouw, onderwijs en arbeidsmarkt doen ertoe. Zo is bekend dat een corporatistische arbeidsmarkt als de Nederlandse, met zijn vele diploma-eisen, minder stijgingskansen voor migranten biedt dan de minder gereguleerde Amerikaanse en Britse arbeidsmarkten; deregulering van de Nederlandse arbeidsmarkt zou gunstig uitwerken voor startende migranten, aldus de Amerikaanse socioloog John Mollenkopf.

Hetzelfde geldt voor onderwijs. Vroege selectie belemmert de stijgingskransen van migranten, late selectie vergoot deze kansen, zoals blijkt uit het internationaal vergelijkende onderzoek dat Maurice Krul later deze week presenteert. Het is daarom verheugend dat minister Plasterk het vorige week aandurfde om deze kwestie weer op de politieke agenda te plaatsen, hoe zuur de eerste Kamerreacties ook waren. Oftewel, sommige regels en wetten zijn meer bevorderlijk voor soepele integratie dan andere.

Ten tweede gaat Dronkers er te gemakkelijk aan voorbij dat beleid meer is dan het opstellen van wetten en het veranderen van regels. Wat politici zeggen, welke sociale kwesties zij agenderen, hoe zij over deze kwesties spreken en welke metaforen zij gebruiken, heeft grote invloed op het dagelijkse leven van mensen en hoe zij elkaar bejegenen. Wie het over ‘kut-Marokkanen’ heeft, ziet zich in de naoorlogse nieuwbouwwijken iets heel anders afspelen dan wie spreekt over pubers met weinig sociaal-economische vooruitzichten.

In Nederland is het gebruik van termen als ‘minderheden’, ‘allochtonen’ en ‘autochtonen’ zozeer ingeburgerd dat we ons nauwelijks nog bewust zijn van de sociale effecten die deze woorden hebben. En juist in het gebruik van deze termen heeft zich de afgelopen jaren een dramatische verandering voorgedaan.

Werd groepsonderscheid vroeger gemaakt ten behoeve van de groep in kwestie (om achterstand te bestrijden bijvoorbeeld), tegenwoordig worden deze categorieën vooral gebruikt om een ‘harde aanpak’ na te streven. In Nederland is het gewoon geworden om hele groepen te diskwalificeren (‘het Marokkanendrama’, ‘het multiculturele drama’) en categoraal beleid te bepleiten dat zich tegen deze groepen keert. De recente PvdA-nota De vrijblijvende aanpak voorbij, die expliciet pleit voor een strafrechtelijke aanpak van Marokkaanse ‘gastjes’ en hun ouders, is daar een uitmuntend voorbeeld van.

Natuurlijk kunnen we hier met Dronkers onze schouders over ophalen. Geheel in de lijn van zijn claim dat beleid er toch niet toe doet, meent hij dat wij in Het bange Nederland de negatieve consequenties voor migranten van de neonationalisme-retoriek sterk overdrijven. We hopen dat hij gelijk heeft, maar vrezen van niet. Recent onderzoek leert dat Marokkaanse jongens, ook als zij hetzelfde scholingsniveau hebben als andere jongeren, significant meer problemen hebben om een stageplaats te vinden, laat staan een betaalde baan. Mohammed kan nog zo’n mooi diploma hebben, gezien zijn achtergrond ziet een potentiële werkgever toch eerst en vooral een Marokkaan.

Wanneer de huidige verharding van het debat doorzet, zal dat op den duur wel degelijk (kunnen) leiden tot uitsluiting van groepen migranten. Als we burenconflicten gaan zien als ‘clashes of civilizations’ dan wordt het verdraaid lastig om nog te ontsnappen aan de zichzelf waarmakende logica van de onoverbrugbare en onveranderlijke etnische verschillen.

Wij hebben Het bange Nederland geschreven omdat wij vrezen dat de manier waarop momenteel over culturele verschillen wordt gesproken de lucht niet zal klaren maar juist verder vergiftigen. De neonationalistische oogkleppen van de afgelopen jaren hebben tot onuitvoerbare wetgeving geleid die de inburgering van migranten frustreert in plaats van stimuleert. De capaciteitsproblemen rond de inburgeringscursussen mogen daarvan getuigen.

Als de toon van het debat de komende jaren bepaald blijft worden door de eis van loyaliteit aan een mythisch Nederland, verwachten wij weinig goeds voor het proces van integratie. Of wetten en regels insluiten dan wel uitsluiten wordt namelijk in hoge mate bepaald door de wijze waarop politici en beleidsmakers de groepen waar ze betrekking op hebben benoemen. Zijn het achterlijke islamieten of een naar verheffing hunkerende onderklasse? Het is de toon die de muziek maakt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden