Waarom de Spaanse premier zo hardnekkig vasthoudt aan de heilige twee-eenheid

'Onafhankelijkheid van Catalonië is als een amputatie'

De liefde voor het vaderland is voorbij bij Catalaanse voorstanders van afscheiding. Waarom blijft de Spaanse premier Rajoy dan toch zo hardnekkig vasthouden aan de heilige twee-eenheid?

De Spaanse premier Mariano Rajoy. Foto afp

Het is te vergelijken met een echtscheiding, zeggen de voorstanders van een onafhankelijk Catalonië. Spanje en Catalonië zijn twee partners tussen wie de liefde over is. Ze maken voortdurend ruzie. De een wil dit, de ander dat. Dan is het voor allebei beter om uit elkaar te gaan. Liefst met een goede omgangsregeling.

Het is te vergelijken met een amputatie, brengen de tegenstanders daartegenin. Catalonië maakt deel uit van Spanje, al eeuwen. Je kunt zo'n regio er niet zomaar afbreken. Dan is het alsof er een been wordt afgezet. Spanje zal dan altijd gemankeerd blijven.

Ook de Spaanse regering, van conservatieve snit, is aanhanger van de amputatietheorie. Hoe de Catalaanse deelstaatregering hem ook smeekt te praten over een echt, erkend referendum - premier Rajoy weigert. Ondertussen stuurt hij politie en rechters af op de Catalanen die zich daar niet bij neerleggen. Hij gaat zelfs zo ver de macht in de deelstaat over te nemen. 'De eenheid van Spanje is heilig', zei Rajoy al in 2015.

Maar waarom eigenlijk? Elders ter wereld - in Schotland, in Quebec - zijn toch ook referenda gehouden over afscheiding? Waarom moet Catalonië dan een heilige twee-eenheid vormen met de rest van Spanje?

1. Het levert politiek gewin op

Rajoy weet dat hij scoort door hard op te treden tegen de Catalaanse afscheidingsdriften. Dat heeft hij geleerd in de tijd dat hij nog oppositie voerde tegen de linkse premier Zapatero. Die wilde de verhouding tussen staat en deelstaten wél herzien. 'Rajoy ging daar snoeihard tegenin', zegt Lluís Orriols, politicoloog aan de Universidad Carlos II in Madrid. 'Dat leidde tot een erg goede verkiezingsuitslag in 2012.'

Het probleem van Rajoy, zegt Orriols, is dat hij een centrum-rechtse partij leidt in een centrum-links land. Het komt hem dus goed uit als het debat in Spanje niet gaat over de begroting, maar over de nationale eenheid. Orriols: 'Als het gaat om de Spaanse identiteit, denkt het grootste deel van de bevolking net zoals de PP (Partido Popular). Voor Rajoy is dit een comfortabel onderwerp.'

De meeste Spanjaarden zien Spanje nu eenmaal als één geheel, zoals dat voor de meeste Nederlanders zal gelden voor Nederland. Daar valt in het geval van Spanje best iets voor te zeggen: al sinds de Middeleeuwen trekken de Spaanse regio's samen op. Overal wordt, soms naast een regionale taal, Spaans gesproken. En misschien speelt ook het idee mee van een grootse Spaanse natie. Vroeger heersten de Spanjaarden over de halve wereld. Het verlies van zijn koloniën was traumatisch voor Spanje. Het is moeilijk te verkroppen als zo'n land nog onbetekenender wordt.

Bovendien, vinden veel Spanjaarden, heeft Catalonië het helemaal zo slecht niet in Spanje. Ook Xavier Vidal-Folch, een Catalaanse journalist van het landelijke dagblad El País, denkt er zo over. 'Ik leerde vroeger op school geen Catalaans, maar dat is nu heel anders', zegt hij. 'Catalonië heeft al ongelooflijk veel zelfbestuur en vrijheid. Het is de Catalanen sinds het overlijden van Franco goed gegaan.'

Catalonië zou maar de helft van zijn bevolking hebben als er niet zo veel Spanjaarden naartoe waren getrokken voor werk, weet Vidal-Folch. Dat maakt dat Catalonië niet los aan Spanje hangt, maar er innig mee is verweven.

Keuze van de hoofdredactie

Waarom stelt Spanje zich zo hard op in het conflict met Catalonië? Onze correspondent beschrijft helder en kort de historische, politieke, culturele en economische achtergrond achter het optreden van Madrid. Lees hier de aanrader van Philippe Remarque. (+)

Foto De Volkskrant

2. Spanje kan Catalonië niet missen

Het is ook uit eigenbelang dat Spanje Catalonië niet laat gaan. 'Catalonië is geen Gibraltar of zo', zegt politicoloog Orriols. 'Het is geen klein eilandje dat je zomaar kunt missen.' Zo is dat: Catalonië vertegenwoordigt 20 procent van de Spaanse economie.

Daarom, denkt Ferran Requejo, zal Catalonië nooit zijn eigen financiën mogen beheren. 'Ondenkbaar.' Requejo is hoogleraar politicologie aan de Universitat Pompeu Fabra in Barcelona. 'Elk jaar gaat er veel meer belastinggeld naar de staatskas dan dat er terugvloeit naar Catalonië. Zonder die bijdrage zou de Spaanse schuld onhoudbaar worden.'

'De eenheid van Spanje is heilig', zei Rajoy al in 2015. Foto ap

Niet alleen de omvang, ook de aard van de Catalaanse economie maakt indruk in Spanje. Catalonië wordt gezien als een Europeser, moderner, toleranter, kosmopolitischer, dynamischer en getalenteerder deel van Spanje. Geen familielid dat je zomaar even verstoot.

Deze week verscheen in El País zelfs een liefdesverklaring aan Catalonië, in de hoop dat daarmee de harten van de Catalanen zouden kunnen worden teruggewonnen. Onder de kop 'Beter samen' looft socioloog en sociaal-democraat Ignacio Urquizu het onderzoek, de innovatie en het economisch model van Catalonië.

'Velen van ons hebben Catalonië bewonderd, omdat het vertegenwoordigde wat wij wilden voor de rest van ons land. We zagen het als voorbeeld voor onze verlangens, als model om te volgen, als een raam waardoor de frisse wind van de moderniteit naar binnen waaide. Misschien wisten we, omdat het dichter bij Europa ligt, dat daar veel oplossingen voor onze kwalen vandaan zouden komen.'

3. De politieke cultuur is hiërarchisch

In Spanje is het nog altijd ondenkbaar dat een simpele werknemer eerder naar huis gaat dan de baas. Ook in de politiek is dat hiërarchische erin geramd, zegt de Catalaanse politicoloog Requejo. Hij ziet daarin een Franse invloed. 'Er geldt een cultuur van: de wet is de wet. Al sinds de komst van het koningshuis van de Bourbons, in de 18de eeuw. De staat legt de wetten op met zijn eigen gewicht. Topdown. Als een wetsartikel zegt dat iets zo is, dan is het ondenkbaar om daarover te discussiëren. Dat zou zijn alsof je zegt dat de lucht geen zuurstof bevat. In de Frans-Duitse wereldordening gaat het om het toepassen van de normen.'

Requejo ziet een verschil met de Angelsaksische wereld, en denkt dat het geen toeval is dat in regio's als Schotland en Québec wel referenda over onafhankelijkheid zijn gehouden. 'De cultuur is er veel flexibeler en pragmatischer. Daar ben ik het meest jaloers op in landen als Canada en Groot-Brittannië: je mag verschillend denken over de staatsvorm.

'Zelfs met mijn collega-politicologen kan ik daar niet over praten. De verschillen gaan heel diep. Ik versta iets anders onder democratie dan zij. Ik vind dat minderheden rechten moeten hebben, zij vinden dat de meerderheid beslist. Ze zeggen: als Catalonië een referendum wil houden, moet het de Grondwet maar herzien. Terwijl daar nooit een meerderheid voor zal zijn in het parlement.

'Het klopt dat Spanje een tamelijk gedecentraliseerd land is. Maar de instituties functioneren niet op basis van akkoorden. Er is geen cultuur van onderhandelen.'

Orriols en Vidal-Folch wijzen erop dat Spanje niet zo anders is dan de meeste andere staten: geen enkele grondwet ter wereld staat afscheiding toe. In Duitsland verbood het Grondwettelijk Hof van Beieren onlangs een referendum over onafhankelijkheid te houden, in Italië gebeurde hetzelfde met Veneto. Ook in de Verenigde Staten liet de rechter Texas onlangs weten dat 'als er één kwestie is opgelost door de Burgeroorlog, het is dat er geen recht op afsplitsing bestaat'.


Het laatste nieuws over de Catalaanse onafhankelijkheidsstrijd

De Europese leiders proberen op hun top in Brussel hun vingers niet te branden aan de crisis in Catalonië. Hoe hoog de spanningen ook oplopen, ze blijven van mening dat het een binnenlandse kwestie is die door een dialoog tussen de Spanjaarden zelf moet worden opgelost.

De Spaanse regering heeft gedreigd zaterdag artikel 155 uit de grondwet in werking te stellen, waarmee Madrid de mogelijkheid krijgt het bestuur van Catalonië over te nemen.

Ze worden gezien als martelaren voor een onafhankelijk Catalonië: Jordi Sànchez en Jordi Cuixart (+), de leiders van de twee grote Catalaanse onafhankelijkheidsbewegingen, sinds maandag opgesloten in de cel.

Demonstratie tegen gevangenschap van de twee Jordi's. Foto epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.