Waarom de potentie van Zimbabwe enorm is, maar het bidden blijft voor banen

Emmerson Mnangagwa is vrijdag beëdigd als president van Zimbabwe. Na 37 jaar Robert Mugabe is de opwinding groot, want het land barst van de potentie. 'Nu verkoop ik nog kunstnagels.'

Vier jongens in Harare zijn op weg naar een bruiloft. Zimbabwe kent een relatief goed opgeleide bevolking, dankzij Mugabe. Beeld Chris de Bode

Obert Chiporombe doet iets dat tot voor kort vrijwel verboden was: hij verkoopt Zimbabwaanse vlaggetjes. 'Twee dollar', zegt de 30-jarige straatventer bij een verkeersafslag in Harare. In zijn handen heeft hij wel twintig lapjes stof in de nationale kleuren groen, geel, rood, zwart en wit. Ze zitten aan stokjes met zuignappen, voor op de autoramen. Om zijn schouders draagt hij ook nog een grote vlag.

This Flag

Op typische wijze speelt Chiporombe in op spontane kansen voor een handeltje - zoals er in Afrikaanse steden ook altijd wel iemand paraplu's verkoopt zodra er een stortbui begint. Handel in de Zimbabwaanse vlag was bizar genoeg verboden door de regering van president Robert Mugabe, in reactie op de protestbeweging This Flag, van een populaire predikant.

Nu, in de euforie rond het vertrek van Mugabe, is de vlag van Zimbabwe weer overal te koop. 'Maar', zegt Chiporombe, 'ik heb liever een echte baan.'

Na 37 jaar heeft Zimbabwe een nieuwe president, Emmerson Mnangagwa (zie inzet). Inwoners hopen op een nieuwe start. Wie Zimbabwanen vraagt wat zij zouden doen als ze zelf president zouden zijn, dan is het antwoord vrijwel steeds hetzelfde: de landbouw en industrie aan de praat krijgen, zodat er weer werk komt.

Graanschuur van de regio

'Ons belangrijkste exportproduct zijn nu onze kinderen', zegt een Zimbabwaan. De economie is in de voorbije jaren gekrompen en de diaspora enorm gegroeid.

Potentieel is er genoeg. Zimbabwe heeft een relatief goed opgeleide bevolking, een erfenis van Mugabes investeringen in onderwijs begin jaren tachtig. Hij gaf toen een hele generatie het besef mee dat onderwijs belangrijk is. Zimbabwe was ook de graanschuur van de regio, een land van eindeloze velden vol maïs, tabak en vee - tot Mugabe in het jaar 2000 witte boeren van hun grond begon te verdrijven.

Zimbabwe, met de Victoria-watervallen, is daarnaast aantrekkelijk voor toerisme. Het kan harde valuta binnenbrengen in een economie met een gillend tekort aan cash. De angst voor repressie verdween deze week bij veel Zimbabwanen, al spreken sommige mensen nog steeds instinctmatig over 'hij' als ze Mugabe bedoelen, zelfs nu 'hij' weg is.

Rhodes' erfenis

'We willen banen', zegt Gibson Moyo, die is geboren in 1980, het jaar waarin Mugabe aan de macht kwam. Moyo woont 450 kilometer van Harare, in de township Makokobo aan de rand van Bulawayo, de tweede stad van Zimbabwe en vroeger de industriële trots. Stofwolken jagen door steegjes tussen de pastelkleurige township-huisjes uit de jaren dertig, een erfenis van de rassensegregatie in het vroegere Rhodesië. Om acht uur 's ochtends opent Moyo een fles bier. 'Er is hier geen werk.'

Uitbuiting, van de mensen en de bodemschatten, loopt als een rode draad van het koloniale Rhodesië tot in het onafhankelijke Zimbabwe. Bulawayo neemt daarin een sleutelpositie in. In 1888 dwong de Britse magnaat Cecil Rhodes een mijnbouwconcessie af van koning Lobengula van het Ndebele-volk. Bulawayo groeide uit tot het centrum van Rhodes' imperialistische ambities, het knooppunt van spoorlijnen voor de uitvoer van grondstoffen. 'Kaap tot Caïro' staat er op een pand uit 1931, naar Rhodes' megalomane droom van een trans-Afrikaans spoor. In onafhankelijk Zimbabwe plunderden Robert Mugabe en zijn generaals later de diamantvoorraden.

Gordon Murray beheert in Bulawayo het spoorwegmuseum. De gepensioneerde witte Zimbabwaan werkte voor Rhodesia Railways. Tegenwoordig laat hij de sporadische bezoeker de gelambriseerde wagon zien waarin het lichaam van Rhodes in 1902 werd vervoerd van Kaapstad naar Bulawayo, voor zijn begrafenis in de heuvels. Of de pantserwagen op treinwielen, die tijdens de bush war van de jaren zeventig voor wagons met passagiers uit reed om explosies op te vangen van landmijnen van de onafhankelijkheidsstrijders.

'Hier, neem mee, die deel ik uit aan bezoekers', zegt Murray terwijl hij in zijn stoffige kantoortje biljetten van 100 miljoen Zimbabwaanse dollars aanbiedt van acht jaar geleden, de tijd van de hyperinflatie.

Met een wrange blik kijkt een jonge zwarte vrouw naar het waardeloze geld. Ze is meer dan veertig jonger en loopt een soort stage bij de bretels dragende Murray en zijn landerige spoorwegmuseum. Ze studeert management aan Bulawayo's katholieke universiteit en heeft helemaal niks te doen hier tussen de stapels oude documenten. 'Ik hoop op werk', mompelt ze, 'en heb iets nodig om op mijn cv te zetten.'

Vuile handen

Zimbabwes nieuwe president lijkt in Bulawayo op minder weerstand te stuiten dan misschien verwacht kon worden op basis van het verleden en het feit dat Bulawayo ook nog eens een oppositiebolwerk is. Emmerson Mnangagwa was in de jaren tachtig betrokken bij een slachtpartij onder de lokale bevolking. De 'Gukurahundi' betekent in de Shona-taal van Mnangagwa en Mugabe zoveel als 'de vroege regens die het kaf wegwassen voor de lenteregens'.

'We verwijten Mnangagwa zijn rol maar kijken liever vooruit', zegt Promise Nqwababa, 67 en met grijze haren. 'Voor onze kinderen. We willen voorspoed voor hen. In 2008 met Zimbabwes inflatie waren we hier allemaal miljonair en toch zo arm dat we bijna die blaadjes daar opaten', zegt hij, wijzend naar een rij boompjes in Makokoba, de township.

De bereidwilligheid van Bulawayo jegens Mnangagwa wordt ook begrijpelijk door de lange rijen 's ochtends vroeg bij de banken. Feest was het ook in deze stad na het vertrek van Mugabe. Nu kamperen de mensen weer op straat in hun jacht op Zimbabwes schaarse contanten.

In de bar Bullie's drinken witte Zimbabwanen 's avonds op de toekomst. Zongedroogde gezichten boven kaki hemden en korte broeken. Dikke walmen sigarettenrook. Oude Rhodies onder elkaar. 'Ik verloor mijn boerderij door de landinvasies, ik run nu een hotel', zegt een man die niet met zijn naam in de krant wil. Hij wijst naar de enige zwarte bezoeker van de bar en zegt: 'Het probleem met die zwarten is dat ze geen loyaliteit kennen. Hun ballen zijn zo groot als mijn pink.'

Witte boeren

Toch ziet de witte Zimbabwaan zijn nieuwe president wel zitten. 'Mnangagwa heeft bloed aan zijn handen maar hij is niet anti-wit. Hij is intelligent. Pragmatisch. Hij snapt dat hij Zimbabwes economie moet heropstarten om populair te blijven.'

De witte voormalige boeren weten dat Mnangagwa de herverdeling van de grond niet terugdraait. Die raakt immers rechtstreeks aan de idealen van de onafhankelijkheidsstrijd. Het land is bovendien een politiek patronagemiddel, het is officieel van de staat en bindt zo de huidige gebruikers aan regeringspartij Zanu-PF.

Op het land leven tegenwoordig zwarte Zimbabwanen, ze doen er aan kleinschalige of zelfvoorzienende landbouw. Huisjes van leem en golfplaat zijn te zien op afgebakende akkertjes even buiten Bulawayo. Tot enkele jaren geleden was dit een reusachtige, onafgebroken boerderij van een witte Zimbabwaan. Hij heeft Zimbabwe verlaten. Veel voormalige boeren zijn uitgewaaierd over de wereld, zij keren helemaal niet terug.

'Ik denk dat er met Mnangagwa wél valt te praten over nieuwe landbouwgrond voor ons witte boeren ergens anders in Zimbabwe', zegt de man in Bulawayo die zijn grond verloor. Meer witte Zimbabwanen opperen zo'n oplossing. De grootschalige landbouw leeft dan wellicht op, en daarmee Zimbabwes ondersteunende industrie.

De president van Zimbabwe Emmerson Mnangagwa en zijn vrouw Auxilia na de inauguratie. Beeld ap

En nu?

Democratie, verkiezingen: dat zijn weer andere vragen onder Mnangagwa, De Krokodil, de decennialange macht achter de troon van Mugabe. De 22-jarige Rutendo Munyengetena droomt vooral over werk, op het Kopje in de hoofdstad Harare. Het uitkijkpunt, met cactussen en palmbomen, is volgens een plakkaat een eerbetoon aan de eerste witte pioniers.


'Ik verdien alleen wat geld door kunstnagels te verkopen', zegt Munyengetena, met aan haar eigen vingers tien lange roze nepnagels. 'Ik ben gestresst en dus kom ik hier, het is hier stil', zegt ze boven haar bijbel. 'Ik bid voor een baan.'


Na 37 jaar is het spel nu echt uit voor Mugabe

Geen strafvervolging
Robert Mugabe mag in het land blijven wonen zonder te vrezen voor strafvervolging. Deze garanties zou de oud-president hebben gekregen in onderhandelingen over een ordelijke machtsoverdracht.

Met vertrek Mugabe is 'mugabisme' nog niet verdwenen
Emmerson Mnangagwa is woensdag warm onthaald bij zijn terugkeer uit ballingschap. Hij belooft democratie, maar velen twijfelen.

Koppige tiran of 'man van het volk'?
Hoe zal Robert Mugabe de geschiedenis ingaan? Als de koppige oude tiran met een gevaarlijke vrouw, of herinneren Zimbabwanen zich ook betere tijden? Commentaren in Zimbabwaanse media lopen uiteen. (+)

Na het feestvieren volgt de onzekerheid
Zimbabwe is verlost van Mugabe, maar gaat ook een onzekere periode tegemoet. Voorlopig krijgt vice-president Mnangagwa het vertrouwen van het volk.

Profiel van een van de langst zittende staatshoofden van Afrika
Hij dwong wereldwijd respect af toen hij zijn land in 1980 naar de onafhankelijkheid leidde. Maar onder zijn brute heerschappij werd Zimbabwe een straatarme pariastaat.

Luidt het eind van presidentschap Mugabe een nieuw begin in voor Zimbabwe?
Opgetogenheid over de machtswisseling-in-slowmotion overheerst in Harare. Na 37 jaar nadert eindelijk het einde van het presidentschap van Mugabe, is de teneur.

Zo vieren de Zimbabwanen feest
Correspondent Mark Schenkel legt de euforie van de Zimbabwanen vast. Bekijk hier zijn foto's.

Mnangagwa beëdigd: 'buitenlandse investeringen zijn veilig'

'Banen, banen, banen.' Na zijn beëdiging vrijdag als president van Zimbabwe hield Emmerson Mnangagwa dat zo'n 60 duizend uitgelaten Zimbabwanen voor. In het nationale sportstadion bij de hoofdstad Harare schetste hij hoe hij de economie wil opbouwen. Buitenlandse investeringen zijn voortaan veilig, beloofde hij. Onteigende, witte boeren worden gecompenseerd en het vertrouwen in de banken moet worden hersteld.

De 75-jarige Mnangagwa hoopte zo ook vertrouwen te wekken onder potentiële, westerse geldschieters, die met argusogen kijken naar de democratische gezindheid van de man die jarenlang optrad als rechterhand van de vertrokken president Robert Mugabe. Het leger heeft met een interventie Mnangagwa aan de macht geholpen, kort nadat de 93-jarige Mugabe hem op een zijspoor had gezet.

Zimbabwe houdt volgend jaar volgens planning verkiezingen, zei Mnangagwa gisteren. Hij noemde de wil van het volk, de wil van God. Maar hij sprak niet over een regering van nationale eenheid met oppositie en burgerrechtenbewegingen. Sommige Zimbabwanen bepleiten zo'n constructie om de overgang naar een nieuwe gekozen regering eerlijk te laten verlopen.

De leider van oppositiepartij MDC, de ernstig zieke Morgan Tsvangirai, riep donderdag op tot hervorming van Zimbabwes staatsapparaat en tot een eind aan 'de cultuur van geweld'. Tsvangirai noemde in dit verband Mnangagwa. Militairen die Mnangagwa steunen zouden verantwoordelijk zijn voor de mishandeling van de gearresteerde minister van Financiën Ignatius Chombo. Hij ligt in het ziekenhuis, zei zijn advocaat vrijdag.

Mnangagwa had het in zijn toespraak verder over toenadering tot landen met sancties tegen kopstukken in Zimbabwe. De sancties zijn een reactie op mensenrechtenschendingen onder het bewind van Mugabe. Pikant genoeg hanteren de VS ook sancties tegen Mnangagwa. De vertrokken Mugabe mag volgens lokale berichten in Zimbabwe blijven en wordt niet strafrechtelijk vervolgd. Zijn vrouw Grace zou volgens de berichten ook mogen blijven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden