Waarom de politie onder een dekmantel werkt en hoe ver dit mag gaan

'Te vaak hoor je de kritiek: die undercoveragenten doen maar een dotje'

Een speciaal politieteam voert jaarlijks tientallen undercoveroperaties uit. Infiltranten doen zich voor als drugshandelaar of huurmoordenaar. Hoe ver mag dit gaan? Recherchechef Rienk de Groot en chef afgeschermde operaties Peter Graafland: 'We zoeken grenzen op.'

Agenten in burger op de Amsterdamse Wallen. Beeld Julius Schrank / de Volkskrant

'Dit is het gebed van mijn leven.' De 40-jarige Wim S. uit Kaatsheuvel is in Spanje als hij ineens een bekentenis aflegt. Hij is er samen met een vriend en een potentiële werkgever. Althans: dat denkt S., als hij op 18 september 2014 laat in de avond emotioneel zijn verhaal doet. Zijn handen drukt hij tegen elkaar, ter hoogte van zijn gezicht, en hij zegt: 'Ik heb het gedaan. Ik heb haar vermoord.'

Met een baksteen sloeg hij zijn vrouw, de moeder van zijn kinderen, knock-out, vertelt hij aan het gezelschap. Daarna wurgde hij haar: de 34-jarige Heidy Goedhart die net daarvoor, voor het eerst na de bevalling van haar tweede kind, een avondje uit was geweest. De reden voor S. om haar te vermoorden: hij had een ander. Hij wilde een dure echtscheiding voorkomen.

'Ik heb het bewust gedaan. Dit was moord met voorbedachten rade', vertelt Wim S. tegen de undercoveragenten, die dan al vijftien maanden de 'illusie' wekken van een vriendschap. Ze 'suggereren' bovendien dat áls Wim S. openheid van zaken geeft over zijn verleden, er een baan voor hem in het verschiet ligt - iets wat S. op dat moment hard nodig heeft.

Recherchechef Rienk de Groot: 'Als je naar de wetgeving kijkt, is dit slechts een bijzonder opsporingsmiddel uit de middencategorie. Je hoeft het niet eens voor te leggen aan de rechter-commissaris, zoals bij afluisteren.' Beeld Rhonald Blommestijn

Zo'n bekentenis, is dat een eureka-moment?

'Zeker. Als je zoiets hoort, spring je een gat in de lucht', zegt Rienk de Groot (56), recherchechef van de politie Zeeland en West-Brabant. De bekentenis die Wim S. deed aan de undercoveragenten was het doorslaggevende bewijs dat de recherche na jaren onderzoek nog nodig had. Mede op basis van 'het gebed van Wims leven' veroordeelde het gerechtshof S. onlangs tot 20 jaar cel. Zonder de undercoveroperatie was dat niet gelukt. Daarvan is De Groot overtuigd.

'Dit was zo'n lafhartig misdrijf. Als recherche ben je erop gebrand om de waarheid boven tafel te halen. Ik was bij de uitspraak van de rechtbank. Familieleden vielen politiemensen om de nek. Ze hebben hun geliefde niet terug, maar voelen wel dat er recht is gedaan. Dat is waarvoor we het als politie doen.'

En daarom geeft hij, samen met Peter Graafland (59), teamchef afgeschermde operaties, waaronder undercoveragenten vallen, een interview. Het gebeurt zelden dat de politie openlijk spreekt over het team 'Werken onder Dekmantel', oftewel WOD.

'De eerste reactie van mijn team was: geef alsjeblieft geen interview. Mijn mensen willen het liefst alles afgeschermd houden. Undercoveragenten hebben een kwetsbare functie', zegt Graafland, die om die reden niet op de foto wil. De veiligheid van zijn politiemensen, die zich geregeld begeven in gevaarlijke milieus, mag niet in het geding komen. Om dezelfde reden wil hij niet zeggen hoe groot zijn team is en waar de leden ervan werken.

Graafland: 'Tegelijkertijd: we willen ook transparant zijn over de wijze waarop we ons werk doen. Nu gebeurt het te vaak dat mijn mensen ernstig tekort wordt gedaan. Te vaak hoor je de kritiek: die undercoveragenten doen maar een dotje, ze rommelen maar wat aan.' En zich verweren? Dat mogen ze niet zolang een onderzoek loopt of een zaak onder de rechter is.

Die felle kritiek was er bijvoorbeeld tijdens de strafzaak tegen Wim S. Emeritus hoogleraar wetenschapsfilosofie Ton Derksen noemde de werkwijze van de politie in verschillende media 'immoreel' en 'slinks'.

De Groot: 'Hij viel ons aan op onze ethiek en raakte ons echt diep in het hart van onze integriteit.'

Onlangs waren er weer klachten: volgens advocaten was de politie te ver gegaan in het onderzoek naar de vergismoord op Djordy Latumahina, een Amsterdamse dj die in 2016 als gevolg van een persoonsverwisseling werd doodgeschoten voor de ogen van zijn vriendin en dochtertje. Het is een strafzaak die vanaf dinsdag inhoudelijk wordt behandeld. Politie-infiltranten hebben zich in deze zaak voorgedaan als leden van een motorbende en zo de vriendin van een van de verdachten de stuipen op het lijf gejaagd. 'Zo'n reactie van advocaten over de inzet van leden van een motorclub? Die kun je zien aankomen', zegt Graafland. 'Mijn team is gespecialiseerd in het wekken van illusies en suggesties.'

Sommigen noemen dat leugens.

Graafland: 'Vanuit het perspectief van degenen aan andere kant kan ik dat begrijpen.'

Anderen noemen het bedreiging.

Graafland: 'Het kan zijn dat deze vrouw het als bedreigend heeft ervaren.'

De Groot: 'Maar in het kader van waarheidsvinding mogen we het. We mogen ons voordoen als een keiharde Oostblokker die liquidaties pleegt voor jou, of als een drugshandelaar die 100 kilo coke wil kopen.'

Jaarlijks voert het team van Graafland zo'n 60 tot 80 undercoveroperaties uit. 'We krijgen veel meer verzoeken binnen, meer dan 170 per jaar. Uit binnen- en buitenland.' Het begint met een intake: wat kan een undercover-traject betekenen voor het onderzoek? 'Soms kom je tot de conclusie: niks. Als je bijvoorbeeld van tevoren weet: bij dat doelwit zullen we nooit dichtbij komen.'

Het werk kan variëren van de 'pseudokoop' van drugs en wapens tot het infiltreren in een criminele groepering en het aanknopen van langdurige 'vriendschappen' met verdachten of mensen die mogelijk iets weten over de verdachte. Vooral dat laatste - het stelselmatig inwinnen van informatie - komt de laatste jaren steeds vaker voor.

Zo werd Souris R., inmiddels veroordeeld voor de Posbankmoord, door undercoveragenten verleid om mee te doen met een fictieve xtc-deal. Maar vlak voordat de pillenoverdracht zou plaatsvinden, vertelde zijn fictieve 'baas' dat hij verdachte was in een moordonderzoek. Dat had zijn 'baas' gehoord van een corrupt politiecontact. Of R. wilde uitleggen hoe het precies zat met die moord? Deed hij dat niet, dan kon de drugsdeal in gevaar komen. En misschien, zo stelde de 'baas', kon hij nog wel wat voor Souris R. regelen.

In de zaak-Heidy Goedhart heeft de politie bedacht dat Wim S. kon gaan werken bij een beveiligingsbedrijf dat alibi's verschaft tegen betaling en mensen regelt die de schuld van misdrijven op zich nemen. Hoe verzin je zo'n scenario?

Recherchechef De Groot: 'Wij putten uit wat we tegenkomen, dit hebben criminelen verzonnen en gebruikt.'

Chef undercoveroperaties Graafland: 'Mijn mensen gaan bij elkaar zitten om te brainstormen. We bedenken altijd een scenario op basis van: wat weten we van de verdachte? Hoe zit hij in zijn vel? Wat houdt hem bezig? Bij Wim S. wisten we dat hij zijn baan was kwijtgeraakt en dat hij geld nodig had.'

Dus bedachten de undercoveragenten een auto-ongeluk met Wim. Ze reden hem aan, beloofden de schade te betalen, raakten met hem in gesprek en boden hem een freelanceopdracht aan. Geleidelijk ontstond een vriendschap. Graafland: 'Op een gegeven moment dachten we: we zijn bijna zover, maar we moeten hem uit zijn Brabantse omgeving halen. Hij moet naar een plek waar hij vrijer praat, waar hij ontspannen kan zijn. Toen zijn we met hem naar Spanje gegaan. Alles was van tevoren doorgedacht en doorgesproken.'

Zestien infiltranten werden ingezet, agenten reisden naar Spanje - het mocht wat kosten.

Rienk de Groot: 'Wat is een mensenleven je waard?'

Volgens Ton Derksen - die na een gerechtelijke dwaling bijdroeg aan de vrijspraak van Lucia de Berk - had de bekentenis van Wim S. echter 'geen waarde'; de politie zou 'op slinkse wijze' hebben willen scoren door de verdachte 'gouden bergen te beloven'. Zijn uitspraken leidden voorafgaand aan de rechtszaak tot een golf van mediaberichten waarin de werkwijze van de politie werd bediscussieerd.

Zowel de rechtbank als het gerechtshof leggen de kritiek van de emeritus hoogleraar naast zich neer en stellen dat Derksen 'niet neutraal' is, gebruikmaakt van 'willekeurige gegevens' en soms 'onnavolgbaar' redeneert.

De rechters hebben de werkwijze goedgekeurd en de kritiek van Derksen volledig aan de kant geschoven. Waarom komen zijn uitspraken dan zo hard aan?

De Groot: 'Hij heeft heel grote woorden gebruikt, zoals immoreel en slinks, tijdens de strafzaak. Hij kiest zijn moment; hij weet dat wij dan niks kunnen terugzeggen omdat het onder de rechter is. Terwijl wij naar eer en geweten, op heel transparante wijze getoetst, bezig zijn met waarheidsvinding naar het ernstigste misdrijf dat er in Nederland bestaat, in dit geval een lafhartige moord op een jonge moeder.

'De rechters hebben werkelijk gehakt gemaakt van het niet-wetenschappelijke rapport van Derksen. Maar ik vind nog steeds dat er een beangstigende kant aan zit. Hoe kan het dat iemand met een wetenschappelijke status een rapport opstelt waarin hij alle wetenschappelijke regels aan zijn laars lapt? Hoe kan het dat niemand vanuit de wetenschappelijke wereld daarop reageert? Waar blijft de commissie die hem tot de orde roept?

'Ik vind het uitstekend dat de politie de maat wordt genomen. Dat moet ook in onze samenleving. Maar waar zijn de checks and balances in de wetenschappelijke wereld?'

Heeft u Derksen erop aangesproken?

De Groot: 'Dat is niet aan ons, zeker niet op dat moment; hij treedt op voor de verdediging. Het arrest van het hof is het beste antwoord dat hij kan krijgen.'

Er klinkt vaker kritiek: volgens advocaten is het werk van de undercoveragenten juist vaak oncontroleerbaar. Opnames van de gesprekken met de verdachten worden over het algemeen niet gemaakt. De agenten schrijven nadien een verslag, ook hun begeleiders stellen de debriefing op schrift. Het leidt tot situaties waarbij de verdachte in de rechtszaal zegt: maar zo is het niet gegaan.

Graafland: 'We zoeken grenzen op, maar alles wat wij doen wordt vooraf getoetst. Eerst bespreken we de morele en juridische aspecten onderling. Een team denkt zo'n scenario vervolgens uit, dan wordt het voorgelegd aan de officier van justitie. Die stapt in sommige gevallen nog naar een Centrale Toetsingscommissie, een soort reflectiekamer met collega-rechercheurs en -officieren. Pas als de officier het met het plan eens is, kunnen we aan de slag. Vervolgens wordt alles vastgelegd in processen-verbaal. Onze agenten kunnen zelfs op een openbare zitting gehoord worden als dat nodig is.'

De Groot: 'Advocaten zeggen ook altijd dat we met Werken Onder Dekmantel het zwaarste middel hebben ingezet. Dat is een misvatting. Als je naar de wetgeving kijkt, is dit slechts een bijzonder opsporingsmiddel uit de middencategorie. Je hoeft het niet eens voor te leggen aan de rechter-commissaris, zoals bij afluisteren.'

In het onderzoek naar de moordenaars van de Limburgse Sven Prins - die geliquideerd werd na een achtervolging in een drukke woonwijk - papte een undercoveragent aan met ene Melvin, een bekende van de moordenaars. Om te laten zien dat de undercoveragent een serieuze crimineel was, werden onder meer een ontvoering en marteling geënsceneerd. Melvin zag hoe de undercoveragent iemand had vastgebonden in een huisje op een vakantiepark. De voeten van het 'slachtoffer' stonden in een bak met water, de stroomdraden lagen ernaast. De kamer was afgedekt met schildersfolie. 'Mijn cliënt heeft hierna tijden in de veronderstelling geleefd dat hij getuige was van een ernstig misdrijf', aldus advocaat Juriaan de Vries.

Wanneer ga je te ver? Waar ligt de grens?

De Groot: 'Dat is aan de rechter.'

Graafland: 'Dat bespreek je vooraf met de officier van justitie.'

Mag je bijvoorbeeld geweld toepassen om criminelen te laten zien dat je een 'serieuze' jongen bent?

Graafland: 'Als we de 'illusie' kunnen wekken dat we in zijn voor geweld en het is nodig in een zaak, dan behoort dat tot de mogelijkheden.'

De vriendin van een verdachte in de vergismoordzaak-Djordy Latumahina werd benaderd door infiltranten die zich voordeden als leden van een motorbende. Maar ze was zelf niet eens verdachte.

Graafland: 'Het gaat niet om de vraag of ze verantwoordelijk is, maar om wat ze mogelijk weet en of ze ons een haakje kan geven om de kluwen te ontwarren. We praten hier over een verschrikkelijke vergismoord, over een onderzoeksteam dat een heleboel aanwijzingen richting daders heeft. En waarvan de rechercheurs zeggen: wij zien hier een kans om ruis te veroorzaken, om kijken wat er loskomt. Wat je wilt is dat die vriendin naar haar vriend toe stapt en zegt: hé idioot, meld je bij de politie.'

De Groot: 'Bovendien hebben wij het idee dat vrouwen van criminelen over het algemeen heel wat weten.'

Ze had twee jonge kinderen op haar achterbank en zei doodsbang te zijn. Ze dacht dat Satudarah haar bedreigde - een motorclub die de overheid wil verbieden omdat het zware criminaliteit zou faciliteren.

Graafland: 'Die mannen hebben een illusie gewekt bij de vrouw, het is nog maar de vraag of de kinderen iets gemerkt hebben van wat die mannen probeerden uit te stralen.

'En je kunt alles bedenken vooraf. Alles voorleggen, alles bespreken - tot op het niveau van de woorden die je gebruikt op het moment dat je iemand aanspreekt. Maar dan nog kunnen zich situaties voordoen waarop je niet voorbereid bent en dat je een besluit moet nemen: doe ik het wel of niet. Het is uiteindelijk aan de rechter om te beoordelen of dit te ver ging. Als dat zo zou zijn, oké dan is dat zo.'

In de zaak-Heidy Goedhart werd Wim S., die door zijn voorarrest dringend geld nodig had, een baan beloofd mits hij alles zou vertellen. Zo'n afhankelijkheidsrelatie is internationaal niet onomstreden.

Graafland: 'Het creëren van een afhankelijkheidsrelatie vind ik geen probleem. En de rechters ook niet. Vergeet niet: Wim S. is niet tot bekennen gedwongen hè. Hij had ook kunnen weglopen, en zeggen: joh, zoek het uit.'

Hoe waarborg je dat iemand niet zomaar wat zegt? Dat een bekentenis waardevol is?

Graafland: 'Je zorgt ervoor dat de undercoveragent niet alles weet. Door daderinformatie bij hem weg te houden, kan hij niet sturen op een bepaalde bekentenis. Hij moet zo onbevangen mogelijk naar een verhaal kunnen luisteren. De begeleiders van de undercoveragent weten het natuurlijk wel, die kunnen wel zo nu en dan zeggen: joh, praat hier nog eens verder over. Maar de undercoveragent zelf krijgt niet alle details.'

De Groot: 'De bekentenis van Wim S. bevatte daderinformatie die op dat moment niet algemeen bekend was. Na zo'n bekentenis ga je verifiëren: klopt het wat de verdachte zegt?'

Graafland: 'En soms oogst je ontlastend bewijs. Dat is ook waardevol. Het gaat tenslotte om waarheidsvinding. Dat je concludeert: deze verdachte heeft het echt niet gedaan.'

In een reactie meldt Ton Derksen:
'Ik maak me geen zorgen over de reactie van wetenschappers. Ik maak me wel ernstig zorgen over het onbegrip dat de rechters in dezen aan de dag hebben gelegd.'


Voorbeeld 1: Politiemol Mark M.
De onlangs veroordeelde politiemol Mark M. werd door undercoveragenten benaderd tijdens een vakantie op Curaçao. De infiltranten zeiden dat ze weleens een kijkje zouden willen nemen in de (vertrouwelijke) politiecomputer. Mark M. reageerde met de woorden: 'Schrijf je naam en geboortedatum maar op, dan zie ik wel wat ik voor je kan doen.'

Voorbeeld 2: advocaat Bart V.
De omstreden advocaat Bart V. bemiddelde tussen een Duitser en een Turk bij de aankoop van grote hoeveelheden hennep, kreeg daarvoor commissie en zei dat hij ook coke en vuurwapens kon regelen. Hij wist niet dat de 'Duitser' een undercoveragent was. De rechter moet zich nog over dit dossier uitspreken.

Voorbeeld 3: douanier Gerrit G.
In de zaak van de corrupte douanier Gerrit G. werd een van de hoofdverdachten benaderd door undercoveragenten. Zij dreigden zijn vingers te breken als hij zijn telefoon niet wilde ontgrendelen met zijn duimafdruk. De verdachte heeft daarop zijn wachtwoord aan de infiltranten afgestaan.


Ook marechaussee en Fiod mogen vanaf de zomer undercoveracties inzetten

De marechaussee en bijzondere opsporingsdiensten als de Fiod mogen voortaan, net als de politie, infiltranten inzetten en vertrouwelijke communicatie afluisteren. Dat blijkt uit een wetswijziging die zonder veel ruchtbaarheid is aangenomen en deze zomer van kracht wordt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.