analyse Navo-top Brussel

Waarom de Navo het ook nu niet over het recalcitrante Turkije wil hebben

Donald Trumps ergernis over de oneerlijke lastenverdeling binnen de Navo domineerde woensdag de Navo-top in Brussel. De Amerikaanse president mag zich dan ontpopt hebben als de grote boeman van de organisatie, zijn Turkse ambtgenoot Recep Tayyip Erdogan is bijna zijn evenknie. Turkije laat zich steeds minder gelegen liggen aan de belangen van het trans-Atlantisch bondgenootschap; eigenbelang staat voorop.

Turkije's president Recep Tayyip Erdogan tijdens een persconferentie op 9 juli jongstleden. Beeld AP

Toch prijkt het ‘Turkse vraagstuk’ nooit op een officiële agenda van staatshoofden, regeringsleiders en ministers. Het is wat in het Engels ‘de olifant in de kamer’ heet: je kunt er maar beter niet hardop over praten.

De bezorgdheid op het Navo-hoofdkwartier is er niet minder om. Turkije heeft, na de VS, verreweg het grootste leger van de Navo: ruim 700 duizend man sterk (ter vergelijking: Frankrijk, Duitsland en Groot-Brittannië hebben gezamenlijk een kleine 900 duizend mannen en vrouwen onder de wapenen). De strategische positie van het land, aan de rand van een regio die geteisterd wordt door conflicten, kan niet worden onderschat.

Recente acties

Een greep uit recente daden van Erdogan die niet getuigen van loyaliteit jegens de bondgenoten, in het bijzonder de VS:

1. Het Turkse leger valt Syrië binnen, vooral om te voorkomen dat Koerden zich aan de grens nestelen. Ankara riskeert zelfs een gewapende confrontatie met de Amerikanen, die door de Koerdische strijdgroep YPG gesteund worden in de strijd tegen terreurbeweging Islamitische Staat (IS).

2. Turkije schaft een geavanceerd luchtafweersysteem van Russische makelij aan. Daardoor dreigt ook een politieke botsing met de VS. In het Congres rijst de vraag of meer dan honderd Amerikaanse F35-straaljagers, die Turkije wil aanschaffen, aan het land geleverd kunnen worden.

3. Erdogan vertoont zich met enige regelmaat in gezelschap van zijn Russische en Iraanse collega’s, Vladimir Poetin en Hassan Rouhani, als wereldleiders die de burgeroorlog in Syrië tot een einde kunnen brengen. Het zijn tegenstanders, zo niet vijanden, van de Navo (al wil niemand in Brussel die laatste term in het openbaar gebruiken). Kort na de Navo-bijeenkomst heeft Trump zijn eerste topontmoeting met Poetin, voor wie hij een zekere waardering heeft, maar hij verafschuwt het bewind in Teheran.

‘Erdogan is een recalcitrante man, die er zelfs niet voor terugdeinst de machtige Amerikaanse bondgenoot te bruskeren’, zegt directeur Bram Boxhoorn van de Atlantische Commissie, een kennis-en debatcentrum in Den Haag. ‘Hij is grillig, soms ondoorgrondelijk’.

Zo noemt Turkije-kenner en auteur Betsy Udink het ‘mysterieus’ dat Turkije Russische raketten van het type S-400 heeft aangeschaft. Het systeem kan niet geïntegreerd worden in de Navo-luchtverdediging, waardoor er mogelijk Russische militairen als instructeurs op Navo-grondgebied actief zullen zijn.

Turkse soldaten in de Syrische stad Afrin. Beeld AP

Udink wijst er ook op dat Turkije een grote militaire bases bouwt in Qatar, een land dat in westerse ogen een sponsor van terrorisme is. ‘Turkije eist een steeds prominenter rol op in de islamitische wereld.’ Toen de Amerikanen dit jaar hun ambassade in Israël verhuisden van Tel Aviv naar Jeruzalem, was Erdogan de felste criticus van die vooral in Arabische landen verfoeide stap.

Toch ziet atlanticus Boxhoorn ook lichtpuntjes: in de praktijk doet Turkije nog volop mee binnen de Navo. Dat verklaart mogelijk waarom de Navo het recalcitrante Turkije niet tot de orde roept. ‘Na de staatsgreep van 2016 in Turkije werd een groot deel van de militaire en diplomatieke staf op Navo-hoofdkwartieren ontslagen, maar vrijwel alle posten werden weer bezet’. Turkije levert troepen voor Navo-missies van Afghanistan tot Kosovo, en het wil een belangrijke bijdrage leveren aan een nieuw initiatief dat deze week in Brussel bezegeld moet worden.

Het gaat om een van origine Amerikaans voorstel, in Navo-jargon: het 4x30-initiative. De lidstaten moeten gezamenlijk binnen 30 dagen dertig gemechaniseerde brigades, dertig squadrons gevechtsvliegtuigen en dertig oorlogsschepen kunnen inzetten als een Navo-land wordt aangevallen of een crisissituatie ontstaat binnen het bondgenootschap. De plannen moeten nog uitgewerkt worden, maar volgens Turkse media wordt een legerbasis bij Istanbul alvast beschikbaar gesteld als hoofdkwartier.

Het gezaghebbende blad The Economist bestempelt de relatie tussen de Navo en Turkije als een ‘ongelukkig huwelijk’. Udink en Boxhoorn verwachten niet dat het tot een scheiding komt. Udink: ‘De Navo kan een lidstaat er niet zomaar uitzetten. Turkije heeft een vetorecht, en beseft dat het er geen belang bij heeft buiten het bondgenootschap te belanden’. 

Boxhoorn: ‘De Navo is voor Turkije een verzekeringspolis tegen calamiteiten. Ankara wil niet onderworpen worden aan Moskou’. Turkije beschikt niet over gas of olie, waardoor Rusland een belangrijk ‘wapen’ in handen heeft.

Op hun beurt dulden Europese Navo-landen veel van Turkije. Zij hebben in EU-verband met Ankara de afspraak gemaakt om migranten tegen te houden, en willen die niet op het spel zetten. Ook Trump is geneigd de Turkse capriolen door de vingers zien. Turkije is immers een van de weinige landen die 2 procent van het nationale inkomen besteden aan defensie, zoals hij van alle lidstaten eist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.