REPORTAGE

Waarom de meeste Russen niet demonstreren voor Navalny

Vladimir Bardakov (met pet), leider van de regionale Kozakken: ‘Mensen op het land werken hard, en dan komt die Navalny de boel opschudden. Wat denkt hij wel?’ Beeld Yuri Kozyrev/Noor
Vladimir Bardakov (met pet), leider van de regionale Kozakken: ‘Mensen op het land werken hard, en dan komt die Navalny de boel opschudden. Wat denkt hij wel?’Beeld Yuri Kozyrev/Noor

Elders in Rusland werd gedemonstreerd voor oppositieleider Navalny, maar niet in Novotsjerkassk. Tom Vennink ziet tijdens een bezoek aan de stad, getraumatiseerd door een bloedig neergeslagen demonstratie in de Sovjet-tijd, hoe Russen nog altijd worstelen met hun revolutionaire verleden.

Jegor Zjeleznenko was het liefst de straat opgegaan met de mensen van zijn eigen stad. Maar toen hij op sociale media zocht naar de verzamelplek voor demonstranten, bleek er voor zijn stad helemaal geen locatie aangekondigd. Teleurgesteld nam Zjeleznenko de bus naar de provinciehoofdstad in de hoop om daar mensen te vinden met wie hij de vuist kon ballen tegen het regime van president Poetin.

Het is niet zo dat de 170 duizend inwoners van Novotsjerkassk geen idee hebben dat de oppositieleider van hun land is vergiftigd en veroordeeld. Want of ze nou langs de kathedraal met glimmende koepels lopen, of langs de vervallen arbeiderswoningen bij de locomotieffabriek, overal in de stad hebben ze 4G-internet. Aan plekken om te demonstreren ontbreekt het ook niet. Op het plein naast het stadhuis passen met gemak een paar duizend mensen.

En toch ging niemand daar staan tijdens de landelijke demonstraties voor de vrijlating van Aleksej Navalny in de afgelopen weken. De enigen die hier hun mond opentrokken, waren de kraaien in de lindebomen, die ook de afgelopen dagen weer op hun vaste stek zaten.

‘Er is hier gewoon geen animo om te demonstreren’, zegt Zjeleznenko – 18 jaar, geblondeerde haren onder een pet. ‘Mensen leven in coconnetjes.’

Maar volgens de meerderheid van de Russische bevolking zijn het juist Zjeleznenko en de demonstranten die in een coconnetje zitten.

Naar schatting deden deze maand ruim honderdduizend mensen mee aan demonstraties. Veel voor Russische begrippen, maar het blijft een minderheid in een land van 145 miljoen mensen. Ter vergelijking: in buurland Belarus (9 miljoen inwoners) gingen eind vorig jaar meer mensen de straat op. En in sommige Russische steden ging helemaal niemand de straat op, ondanks grote inwoneraantallen.

‘Oproep tot revolutie’

Novotsjerkassk is zo’n stad. Zelfs jongeren – de grootste achterban van Navalny – hielden zich hier stil op het belangrijkste moment voor de oppositie sinds het aantreden van Poetin. En dat heeft niet alleen maar te maken met angst voor repercussies, zo klinkt het voor de statige entree van de Zuid-Russische Technische Staatsuniversiteit, een neoklassiek bouwwerk uit de tsarentijd. ‘Demonstraties zijn in feite een oproep tot revolutie’, zegt zesdejaars Vitali Miljakov tijdens een tussenuur. ‘En een revolutie zonder bloed gaat bij ons niet gebeuren.’

Hij verkondigt een overtuiging die in alle elf tijdzones van zijn land breed gedragen wordt: Navalny’s manier van oppositie voeren, met oproepen tot landelijke straatprotesten, is te agressief en kan leiden tot een lange periode van chaos. Slechts een op de vijf Russen staat achter Navalny’s activiteiten, bleek vorige week uit een onderzoek van het onafhankelijke peilbureau Levada. Drie op de vijf Russen keurt Navalny’s activiteiten af.

Dat betekent niet dat ze achter Poetin staan. ‘De machthebbers hebben meer minpunten dan pluspunten’, zucht Miljakov in zijn blauwe capuchontrui. Hij komt met een opsomming van problemen, die begint bij de belangrijkste brug van Novotsjerkassk, die volgens hem op instorten staat, en eindigt bij ‘corruptie in het hele rechtssysteem’. Maar wat doe je eraan? Miljakov haalt zijn schouders op. ‘Ik zie geen alternatief voor dit systeem.’ Hij is 23 jaar en de hoop op vooruitgang al verloren.

Bloedbad

Niet zo lang geleden geloofden de inwoners van Novotsjerkassk nog wel dat ze verandering konden teweegbrengen. Toen Sovjet-leider Nikita Chroesjtsjov in 1962 de voedselprijzen verhoogde, legden de werknemers van de locomotieffabriek het werk neer. Met arbeiders uit andere fabrieken trokken ze naar het plein met de lindebomen om lagere prijzen en betere werkomstandigheden te eisen. De staking eindigde op de tweede dag met een gebeurtenis die nu bekendstaat als het Bloedbad van Novotsjerkassk.

Sovjet-soldaten openden het vuur op de mensen op het plein. Ze schoten meer dan 25 mensen dood, zeker 85 mensen raakten gewond. Nog diezelfde dag lieten de autoriteiten het plein opnieuw asfalteren om de bloedsporen te verbergen. Decennialang hielden ze geheim wat er op 2 juni 1962 in Novotsjerkassk was gebeurd. Ondertussen lieten ze nog eens zeven deelnemers aan de demonstratie executeren en honderd anderen opsluiten in strafkampen.

Een driehoekige gedenksteen onder de lindebomen herinnert nu aan het bloedbad. De steen kwam er pas nadat Nobelprijswinnaar en dissident Aleksandr Solzjenitsyn over de gebeurtenis schreef en later de Sovjet-Unie uiteenviel. De lichamen van demonstranten, na een lange zoektocht teruggevonden, kregen een herbegrafenis in 1994. Maar daarmee is het hoofdstuk niet afgesloten.

Jegor Zjeleznenko bij de locomotieffabriek waarvan in 1962 veel arbeiders staakten.	 Beeld Yuri Kozyrev/Noor
Jegor Zjeleznenko bij de locomotieffabriek waarvan in 1962 veel arbeiders staakten.Beeld Yuri Kozyrev/Noor

Novotsjerkassk is nog steeds een stad van inwoners die in 1962 aan verschillende kanten stonden. Mensen uit families van de stakers aan de ene kant en mensen uit families van de vervolgers of verklikkers aan de andere. Nooit is de geschiedenis uitgepraat, nooit is er iemand aan overheidszijde veroordeeld voor het bloedbad. In de locomotieffabriek waar de staking begon – nog altijd de belangrijkste werkgever van de stad – is de neergeschoten demonstratie een onderwerp waarover niet wordt gesproken.

Twee mensen die gewond raakten op het plein, houden interviews af, omdat de geschiedenis naar eigen zeggen nog te pijnlijk is. Een van de twee begint te huilen aan de telefoon. ‘In Novotsjerkassk zeggen mensen: wij hebben ons protest al gehad’, zegt Irina Tenengoltz in een klein museum over het bloedbad. Haar vader was een van de arbeiders van de locomotieffabriek op het plein. Nu ze met pensioen is, interviewt ze stadsgenoten over het verleden. Maar velen zwijgen er liever over of praten alleen anoniem. ‘Mensen zijn moegestreden.’

Zelf is ze dat niet. Bij recente protesten hielp ze met de coördinatie van juridische hulp voor opgesloten demonstranten in haar provincie. ‘Ik ben dan wel oud, maar ik zit op alle Telegramkanalen’, zegt ze met een ondeugende glimlach.

Open wond

Samen vooruitkijken naar de toekomst gaat moeilijk als achteromkijken al niet lukt. De nooit afgesloten geschiedenis van de Sovjet-Unie is in 2021 nog steeds een open wond. De een herinnert zich zuiveringen, deportaties en schijnprocessen, de ander jubelt over de eerste mens in de ruimte, het goede onderwijs en de gezellige zomerkampen bij de jongerenbewegingen. Die versies van de Sovjet-Unie vertellen ze weer door aan hun kinderen.

Nooit is collectief afgesproken dat het regime niet deugde. Zo kon het gebeuren dat er nauwelijks verontwaardiging ontstond toen Aleksej Navalny vorige maand in een politiebureau werd veroordeeld met aan de muur een portret van Genrich Jagoda, een van de hoofduitvoerders van de Stalin-terreur in de jaren dertig.

En zo kon het ook gebeuren dat de autoriteiten van Novotsjerkassk stellen dat ‘de lessen van 1962 niet mogen worden vergeten’ én dat het verboden is om te demonstreren op het plein. Alleen met toestemming van de machthebbers mag er worden gedemonstreerd – en die toestemming komt er doorgaans niet, zeker niet voor Navalny-aanhangers.

‘1962 is een ongemakkelijk thema geworden’, zegt Tatjana Botsjarova, historicus en auteur van Novotsjerkassk Een bloedige middag. Ze stak jaren in onderzoek naar de neergeschoten demonstratie, naar eigen zeggen om te voorkomen dat zoiets nog een keer gebeurt. Maar ze merkt dat de autoriteiten steeds minder aandacht besteden aan de geschiedenis waarbij een vreedzame menigte optrok tegen de autoriteiten. Zelf vindt ze een vergelijking tussen de protesten van toen en nu ‘niet correct’; het staatsgeweld is onvergelijkbaar en mensen demonstreerden voor voedsel. ‘Nu hebben mensen geen honger, dus ik zie nu geen aanleiding voor grote opstanden.’

Een nieuw schijnproces in Moskou is niet iets waarvan mensen in Novotsjerkassk wakker liggen. Democratie en rechtsstaat zijn hier diffuse begrippen. Meteen worden parallellen getrokken met de voedseltekorten en hyperinflatie uit de vrijere jaren tussen het einde van de Sovjet-Unie en het aantreden van Vladimir Poetin. Nu er in de 21ste eeuw eindelijk genoeg voedsel is én geen oorlog, tellen Russen hun zegeningen.

‘Soms is het beter om te zwijgen’, zegt Vladimir Bardakov, voorman van een regionale kozakkenafdeling, een volk dat met semimilitaire patrouilles de orde zegt te handhaven in Rusland. Bardakov heeft geen enkel probleem met de opsluiting van de oppositieleider in een strafkamp. ‘Die Navalny is geen held, integendeel. Kijk nou hoe hard mensen op het land werken om hun brood te verdienen, en dan komt die Navalny de boel opschudden. Wat denkt hij wel?’

Bardakov knijpt zijn ogen tot spleetjes. ‘Er zullen vast oprechte mensen tussen de demonstranten staan, maar ik weet zeker dat mensen geld krijgen om mee te doen. Iemand financiert dit allemaal. Natuurlijk!’

Het aantal leden van Bardakovs Poetin-gezinde kozakkenafdeling daalt al jaren. Van de zevenhonderd leden uit de jaren negentig zijn er nog maar zo’n honderd over, zegt hij. Jongeren melden zich nauwelijks.

En even later begint Bardakov zelf ook kritiek te leveren op de staat. ‘Weet u hoe hoog mijn pensioen is? 8.000 roebel.’ Dat is omgerekend 89 euro, ook in Rusland een inkomen ver onder de armoedegrens.

Economische problemen

Na twee decennia Poetin neemt het vertrouwen gestaag af dat de president economische stabiliteit kan verzekeren. Inkomens dalen al jaren. In 2020 hadden Russen 11 procent minder te besteden dan in 2013. En in september wachten parlementsverkiezingen – voor de eveneens apolitieke bevolking van Belarus was een stembusgang vorig jaar het moment waarop de bom barstte.

Volgens Navalny-aanhangers zijn de economische problemen logisch. Zij stellen dat de economie niet kan floreren zolang die grotendeels onder controle staat van Poetin en diens KGB-vrienden die de grote staatsbedrijven leiden. Allemaal hebben ze immers paleizen, jachten en privévliegtuigen nodig om zichzelf, hun (ex-)vrouwen, schoonfamilies, kinderen en kleinkinderen tevreden te houden.

Maar zelfs van corruptie schrikken Russen niet zo snel. Navalny’s spectaculaire documentaire over een tsaristisch paleis voor Poetin (geraamde kosten: 1 miljard euro) zorgde slechts bij een op de zes Russen voor een negatievere mening over de president, blijkt uit een peiling van Levada. De meesten gaan er allang van uit dat politici per definitie corrupt zijn.

Navalny dus ook. De staatsmedia maken dankbaar gebruik van het diepe wantrouwen in politici door talloze complottheorieën te verspreiden over de oppositieleider. Het is heel gewoon om in Rusland te stellen dat Navalny’s doel geen democratie is, maar rijkdom voor zichzelf. Of dat hij handelt in opdracht van het Kremlin, dat zo de controle zou kunnen behouden over de oppositie. Weer anderen denken dat Navalny door het buitenland is gestuurd om Rusland te destabiliseren; de vergiftiging met zenuwgif kan zomaar in scène zijn gezet.

‘Het is natuurlijk verdacht dat hij in een Duits ziekenhuis is behandeld en vanuit daar is teruggekomen naar Rusland’, zegt Valeri Bogomaz, parketlegger in Novotsjerkassk. ‘Er zijn altijd mensen die garen spinnen bij het ontketenen van een oorlog.’ Met zijn vrouw speelde hij mee in een recente film over het protest van 1962. Als neergeschoten demonstranten op het plein. Maar ze denken er niet over om zelf de straat op te gaan.

Zijn vrouw Nadezjda, dansdocent in het cultuurhuis van de locomotieffabriek, verklaart zich meteen lid van de apolitieke meerderheid als de recente protesten aan bod komen. ‘Ik werk met kinderen, dat is mijn leven.’ En ze gebruikt een woord voor demonstraties dat in Novotsjerkassk lang gebruikt is om stiekem te refereren aan het neergeschoten protest: ‘Met festivals heb ik niks te maken.’

Nadezjda Bogomaz (links) geeft dansles in het cultuurcentrum van de locomotieffabriek. Ze behoort tot de apolitieke meerderheid in Rusland: ‘Ik werk met kinderen, dat is mijn leven.’ Beeld Yuri Kozyrev/Noor
Nadezjda Bogomaz (links) geeft dansles in het cultuurcentrum van de locomotieffabriek. Ze behoort tot de apolitieke meerderheid in Rusland: ‘Ik werk met kinderen, dat is mijn leven.’Beeld Yuri Kozyrev/Noor

Een groot verschil met toen is dat nu het hele land op de hoogte is van de protesten, ook als ze niet in de eigen stad plaatsvonden. Het bloedbad onder de lindebomen van 1962 werd dertig jaar verborgen gehouden, de massale arrestaties van demonstranten vliegen rechtstreeks de tijdlijn in.

Jegor Zjeleznenko, de eenzame demonstrant van Novotsjerkassk, vond in provinciehoofdstad Rostov toch nog mensen om mee te demonstreren. Na twintig minuten werd hij opgepakt en in een arrestantenwagen teruggebracht naar Novotsjerkassk. Daar zat hij tien dagen in een gevangenis zonder douche.

‘Mijn oma zegt dat het met mij net zo afloopt als met de demonstranten van 1962’, zegt hij lachend. ‘Ze zegt dat ik dankbaar moet zijn dat er geen oorlog is. Dat ben ik wel, maar dat is voor mij niet genoeg.’ Voorlopig is hij in de minderheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden