Waarom de diplomatieke rel met Turkije zo uit de hand liep

De ruzie met Turkije is de grootste diplomatieke rel uit de recente Nederlandse geschiedenis. Hoe kon het zo uit de hand lopen? Een reconstructie. 'Er zijn er maar weinig van ons die hebben geslapen.'

Turkse minister Kaya wordt tegengehouden door politie als zij het consulaat wil betreden. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Alsof ik Al-Baghdadi was

Moederziel alleen zit Fatma Kaya op de achterbank van de zwarte gepantserde Mercedes. Voorin zit een chauffeur wiens taal ze niet spreekt. Hij heeft een bivakmuts op en is bewapend. Er is haar verteld dat hij een Nederlandse politieagent is.

In het holst van de nacht razen ze over de A15 naar Nijmegen, richting de Duitse grens. Kaya staart naar buiten. Haar paspoort is afgepakt. Ze is woedend. Wat denken die Nederlanders wel niet? Ze is een Turks staatsburger en zojuist mocht ze haar consulaat in Rotterdam niet in. Ze is de enige vrouw in het Turkse kabinet. Twaalf brede kerels had ze meegenomen, onder wie twee diplomaten. Ze zijn allemaal gedwongen om uit hun auto te stappen. Hun handen op het autodak, benen wijd, werden ze gefouilleerd, zelfs de diplomaten. En toen werd Kaya afgevoerd door de man met bivakmuts. Alsof ze een terrorist is, IS-leider Al-Baghdadi zelf.

Verontwaardigd

Een week na de lange avond en nacht in Rotterdam zijn de Turken nog niet bekomen van wat hun minister van Familiezaken is overkomen in het hofje achter het consulaat aan de Westblaak. Nederland heeft op 11 maart tal van diplomatieke rechten met voeten geschonden, vindt Ankara.

Het meest verontwaardigd zijn ze over hoe hun minister is behandeld. 'We hebben het hier wel over een vrouwelijke minister van een bevriend land, een NAVO-bondgenoot!', zegt een hoge Turkse functionaris.

Ook de aanhouding in Rotterdam van de twee diplomaten wordt hoog opgenomen. Het betreft de Turkse consul uit Deventer en de zaakgelastigde - de tweede man dus - van de ambassade in Den Haag. Zij bevinden zich in de entourage van de minister. Zij zijn net als de beveiligers 'twee uur lang vastgezet in 1-persoonscellen in een politiebureau in Rotterdam', zegt de Turkse functionaris.

Bovendien, zegt hij, zijn de telefoons van Kaya's begeleiders afgenomen. Hun paspoorten werden opgeëist en zelfs het ministeriële paspoort was urenlang kwijt. Het paspoort van de minister is volgens de Turken pas op zondagavond rond 18 uur pas weer geretourneerd - Kaya is dan alweer terug in Turkije.

De Volkskrant heeft een kopie van een Whatsapp-bericht ingezien van een Nederlandse functionaris. Deze bevestigt zondag rond 18 uur aan de Turkse consul dat de pas is geretourneerd. Wanneer de overhandiging heeft plaatsgevonden, staat er niet bij.

Diplomatieke rechten

Maar ook de Nederlandse autoriteiten zijn na een week nog niet bekomen van de schrik, irritatie en verbazing. 'Die gasten waren alleen maar de boel aan het traineren, vertragen, vertragen, vertragen', zegt een betrokkene bij de Rotterdamse operatie. 'Ze bleken in Duitsland een wapenvergunning te hebben.'

Pas op het Rotterdamse politiebureau kan worden vastgesteld dat twee van de twaalf begeleiders een diplomatieke pas hebben - 'dat wil zeggen, ze hadden enige vorm van diplomatieke status. Wat nog niet automatisch betekent dat je onschendbaar bent', zegt een bron betrokken bij de Rotterdamse operatie. De consul uit Deventer zou zijn diplomatieke rechten niet zonder meer kunnen doen gelden in Rotterdam.

Ook een bron rondom het kabinet suggereert dat diplomatieke immuniteit niet voor elk persoon even zwaar telt en misschien ook niet voor dit tweetal. De consul en de zaakgelastigde zijn niettemin meteen heengezonden - 'die twaalf gasten hebben trouwens geen van allen in cel gezeten', zegt een Rotterdamse bron. De chaos hebben de Turken zelf gecreëerd, voegt een diplomaat daar fijntjes aan toe.

En ja, ook het paspoort van de minister werd opgevraagd - 'we moesten wel kunnen vaststellen wie de minister was'.

Machinegeweren

Minister Kaya wist ook wel dat er gedoe van zou komen, want de Nederlanders hadden de duidelijk gemaakt dat ze niet wilden dat een Turkse politicus campagne kwam voeren voor een referendum dat meer macht moet geven aan president Erdogan.

Na de mislukte coup in juli 2016 wil de regering de touwtjes stevig in handen houden. In Nederland wonen 400 duizend Turken die allemaal mogen stemmen voor het referendum. Kaya wil hun steun.

Zij en haar begeleiders worden door een overmacht aan Nederlandse agenten met - zo op het oog - machinegeweren omsingeld. 'Zijn ze helemaal gek geworden?', denkt Kaya.

Toen haar begeleiders waren afgevoerd, kwam er ook nog een takelwagen. Ze stonden op het punt haar met auto en al weg te voeren. Er zat weinig anders op om uit te stappen. Onder luid protest - 'who are you!' stapte de minister van Familiezaken in de gereedstaande auto met de chauffeur met bivakmuts.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Hoe kon dit zo hard escaleren? Zijn de diplomatieke verhoudingen zo slecht tussen Turkije en Nederland? Normaal gesproken kunnen de twee ministers van Buitenlandse Zaken met elkaar lezen en schrijven. Mevlüt Cavusoglu en Bert Koenders leiden de diplomatieke diensten van hun land.

'Het zijn niet zomaar collega's, het gaat verder dan dat', zegt de hoge Turkse functionaris. Een Nederlandse diplomaat bevestigt de goede verhoudingen. 'De landen hebben een geschiedenis met veel conflicten, maar de ministers zijn er samen altijd uitgekomen. Dat sterkt de band.'

Ze werken intensief samen, bijvoorbeeld op het gebied van anti-terreurmaatregelen. Als Nederlandse jihadisten worden gepakt omdat ze de Turkse grens willen oversteken naar Syrië, dan belt Cavusoglu met Koenders. Ze hebben contact als na de mislukte coup in juli 2016 een 'kliklijn' wordt geopend om Nederlandse aanhangers van het vermeende brein achter de coup, Fethullah Gülen, aan te geven Als Metro-columnist Ebru Umar in Turkije wordt aangehouden vanwege haar kritische tweets over president Erdogan, bellen ze over een oplossing.

Spanningen

Behalve nu dan. Al twee weken kijken Nederland en Turkije, twee bevriende NAVO-partners, elkaar aan zonder met hun ogen te knipperen.

De spanningen beginnen met een telefoontje van Cavusoglu op vrijdag 3 maart. Hij wil 11 maart campagne komen voeren voor het referendum dat president Erdogan meer macht moet geven. Koenders zegt direct dat hij dat bezoek 'onwenselijk' acht. 'Nederland heeft mij gevraagd niet te komen. Anders zou Wilders winnen', zegt Cavusoglu publiekelijk.

De Turkse minister stelt voor pas na de verkiezingen te komen, op 18 maart. Dat willen we evenmin, zegt Koenders. Cavusoglu geeft aan de telefoon nog niet op: 'Laten we niet meteen beslissen, vraag eerst premier Rutte naar zijn oordeel.' Even later reageert Rutte op Facebook: Cavusoglu is niet welkom. 'Daarmee was een diplomatieke kwestie een publieke kwestie geworden', blikt de Turkse functionaris terug. 'We waren compleet verrast.'

Niets van waar, luidt de Haagse lezing: Turkije wist al hoe het kabinet erover dacht. Dat Wilders garen zou spinnen bij het bezoek, heeft Koenders nooit gesuggereerd. 'Dat is echt nooit gezegd.'

Voorwaarden

Op maandag 6 maart komt per diplomatieke post alsnog een officieel verzoek. Koenders herhaalt: Nederland wil geen buitenlandse politici die hier campagne voeren en we vrezen voor verstoring van de openbare orde. Ook deze afwijzing gaat er bij Ankara niet in.

Op vrijdag 10 maart doet Nederland een finaal bod. Cavusoglu mag een dag later komen onder drie voorwaarden. De eerste is dat hij niet in Rotterdam zal spreken. Buitenlandse Zaken heeft te veel 'indicaties' (lees: een bericht van de AIVD) dat het daar uit de hand kan lopen. Hij mag wel naar de ambassade in Den Haag. De Turken gaan akkoord.

Dan volgt een tweede voorwaarde: er mogen maximaal vijftig mensen komen. Ankara aarzelt. 'Er wonen 400 duizend Turken in Nederland, dus vijftig is niet echt veel', zegt een betrokken Turkse functionaris. De bom barst als de Turken 's avonds horen dat ze ook vijftig namen moeten doorgeven. 'Nederland wist dat dit onacceptabel was. Het gaat om een soevereine Turkse locatie, het is ongehoord in de diplomatie dat je moet melden wie op bezoek komt. Feitelijk was dit sabotage.'

Den Haag is met stomheid geslagen: 'Het is juist diplomatiek ongehoord om toch door te zetten, als een gastland duidelijk zegt: u bent niet welkom. We hebben het in de recente geschiedenis van Buitenlandse Zaken nog nooit meegemaakt.'

Diplomaten draaien overuren. 'Er zijn maar weinig van ons die hebben geslapen', zegt een van hen. Volgens de Turken ontvangen ze zaterdagochtend rond 3 uur een ultimatum: indien zij de drie voorwaarden afslaan, worden de landingsrechten van Cavusoglu ingetrokken. De minister grijpt een interview met CNN Türk rond 9 uur 's ochtends aan om te melden dat de Nederlanders hem bedreigen. Als dat zo is, 'dan zullen er sancties volgen', zegt Cavusoglu voor de camera. Kortom: de Nederlanders lokken de reactie uit.

Volgens Den Haag zijn het juist de Turken die provoceren. 'Je moet je voorstellen dat Koenders en Cavusoglu elkaar net nog aan de lijn hadden. Ze waren nog in onderhandeling. En dan hoort Koenders dat hij op CNN Türk wordt bedreigd met sancties', zegt een Nederlandse diplomaat. 'Toen was het klaar.'

Koenders belt Rutte. Ze zijn er in een minuut uit: de landingsrechten worden ingetrokken. Dat besluit valt dan pas, niet eerder. Iets na tienen wordt officieel een diplomatiek bericht - een note verbale - naar Ankara gestuurd. 'We laten ons niet intimideren', zeggen Koenders en Rutte.

Cavusoglu blijft weg, maar dan besluit minister Kaya naar Rotterdam te komen. Toestemming vragen is dit keer niet nodig, redeneren de Turkse autoriteiten: ze is immers al in Duitsland, in de Schengenzone waar eenieder vrij mag reizen.

'Ons consulaat is niet verplicht om aan te kondigen dat een minister op bezoek komt.' Wat ze daar zou doen, doet er volgens de Turkse autoriteiten evenmin toe. 'Een minister mag met Nederlandse Turken praten op het consulaat.' Het verwijt van de Rotterdamse burgemeester Aboutaleb dat de consul 'glashard heeft gelogen' gaat er bij de Turken niet in. Voor Nederland is het het zoveelste bewijs dat Turkije de eigen zin wil doordrijven.

Pesterijen

De auto met minister Kaya is een uur onderweg uit Rotterdam. Inmiddels is het konvooi aangevuld met haar beveiligers. Waarschijnlijk zijn ze over niet al te lange tijd in Duitsland. Dan gaat de chauffeur met de bivakmuts de snelweg af. Ze stoppen bij een politiebureau in Nijmegen. Anderhalf uur wordt ze daar opgehouden. Zijn de pesterijen nóg niet over?

Het oponthoud in Nijmegen moest om veiligheidsoverwegingen, zo is de Nederlandse verklaring, omdat men in Duitsland nog niet klaar was voor de ontvangst. 'Je kan van die mevrouw denken wat je wil, maar Nederland moet wel voor haar veiligheid instaan', zegt een betrokkene.

'De hele gang van zaken is een grove schending van het Verdrag van Wenen inzake diplomatiek verkeer', concludeert de Turkse functionaris. Dat vindt ook de Turkse premier, Yildirim. Zaterdagavond, als het incident nog speelt, bellen hij en Rutte als hij vraagt: 'Klopt het dat er twee diplomaten zijn aangehouden?' Rutte antwoord dan dat Nederland dit verder uitzoekt. 'Maar als dat zo is, dan betreuren we dat'.

Yildirim lijkt de halfbakken excuses te accepteren. Een paar dagen verschijnt in Turkse media dat Yildirim excuses heeft ontvangen van Rutte en dat de landen bevriend zijn met elkaar. Rutte gaat er meteen fel tegenin, het is dan woensdag, verkiezingsdag in Nederland.

'Het optreden van zaterdag was ferm en met respect. Daar zullen we nooit excuses voor maken', verklaart de premier via zijn woordvoerder.

Scherven

Een week na 'Rotterdam' hebben Cavusoglu en Koenders de scherven nog steeds niet bijeengeraapt. Integendeel. Turkije dreigt met rechtszaken en klachten bij het het Europese Hof, de OVSE en de VN.

Ankara kondigt sancties af, maar achter de schermen wordt al gesust. 'De sancties zijn alleen gericht tegen diplomaten en ministers, niet tegen het Nederlandse volk of het bedrijfsleven', zegt een hoge Turkse functionaris. 'Dat is een belangrijk detail dat verloren gaat.'

De sancties hebben een 'hoog symbolisch gehalte', klinkt het aan Nederlandse zijde. Dat het luchtruim dicht is voor diplomatieke vluchten, heeft geen praktische gevolgen: 'Onze diplomaten vliegen met lijnvluchten.' Ook de Turkije-deal met de EU om vluchtelingen op te vangen, is niet opgezegd, er wordt nog samengewerkt op het gebied van antiterrorisme.

Over en weer klinkt de suggestie dat het incident vanwege de verkiezingen en het referendum zo hoog zijn opgespeeld. Wanneer de situatie weer zal normaliseren, laat zich dan ook raden. De verkiezingen zijn geweest, het referendum is half april. 'Tot die tijd heeft de Turkse regering er misschien wel belang bij om met zoveel mogelijk landen een relletje te hebben', zegt een bron dicht bij het demissionaire kabinet.

Na de formatie is het aan de opvolger van Bert Koenders om nieuwe banden te smeden met Mevlüt Cavusoglu.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden