Waarom de Catalanen geen eigen staat krijgen

Wat de Kosovaren wel lukte, zullen de Koerden in Irak en de Catalanen in Spanje niet voor elkaar krijgen: een eigen staat. Niet het verlangen maar de internationale context is bepalend, analyseert Bert Lanting.

Voorstanders van Catalaanse onafhankelijkheid zoeken de confrontatie met een Spaanse agent. Catalanen beschuldigen Madrid van 'franquistische' praktijken.Beeld Getty Images

Waarom Kosovo wel, maar Koerdistan en Catalonië niet? Dat vragen de Koerden en de Catalanen zich af, nu hun pogingen een onafhankelijke staat uit te roepen op weerstand stuiten. Na het referendum waarbij ruim 90 procent van de Koerden in Irak voor onafhankelijkheid stemde, dreigde de Iraakse regering het leger op de regio af te sturen, terwijl Turkije de grenzen dreigde te sluiten. In Catalonië hangt geweld in de lucht nu de Spaanse politie de opdracht heeft gekregen te voorkomen dat de Catalanen zondag over onafhankelijkheid kunnen stemmen.

Sympathie

Hebben de Catalanen en de Koerden geen recht op zelfbeschikking, zoals de Kosovaren, die in 2008 de onafhankelijkheid uitriepen met steun van een groot deel van de Europese landen? Jawel, is het antwoord, maar de volkenrechtelijke normen zijn niet in steen gehouwen. Naast het recht op zelfbeschikking bestaat het principe van soevereiniteit en territoriale integriteit, waarop de Spaanse en de Iraakse regering zich beroepen. Welk van de twee principes het zwaarste weegt, hangt van de situatie af. In de praktijk komt het uiteindelijk vaak neer op een politieke inschatting: welke uitkomst levert het minste geweld op?

Wie naar de geschiedenis van de Koerden kijkt, kan haast niet anders dan sympathie opbrengen voor hun streven naar onafhankelijkheid. Net als de Kosovaren zijn zij, onder de Iraakse dictator Saddam Hussein, het slachtoffer geworden van strafexpedities van het leger, zelfs met chemische wapens. Vergeleken bij de rest van Irak, waar sektarisch geweld heerst, is de autonome Koerdische regio een oase van rust. Maar dat is ook een argument tegen onafhankelijkheid: waarom zich afscheiden van Irak als het recht op zelfbeschikking ook binnen de federatie valt te verwezenlijken?

Onderdrukking

Maar het grootste struikelblok voor een onafhankelijke Koerdische staat is dat de grenzen van Koerdistan niet vastliggen, zelfs niet binnen Irak. Bagdad betwist het gezag van de Koerden over Kirkuk en de omliggende olievelden, terwijl Turkije, Iran en Syrië vrezen dat Koerdistan een monster zal worden dat ook delen van hun grondgebied zal opslokken. De vrees voor een nieuwe oorlog is zo groot, dat geen van de grootmachten bereid is de Koerdische onafhankelijkheid te steunen, waarmee het hele project tot mislukken gedoemd is.

De Catalanen wijzen erop dat zij in de Spaanse Burgeroorlog en onder het bewind van generaal Franco ook het slachtoffer waren van vervolging en onderdrukking. Naar schatting kwamen in die periode honderdduizend Catalanen om, terwijl de Catalaanse taal en cultuur tot een ondergronds bestaan waren veroordeeld. Critici beschuldigen de leiders van de Catalaanse onafhankelijkheidsbeweging ervan dat zij die duistere periode opzettelijk oprakelen met het blootleggen van massagraven uit de Burgeroorlog. Het bittere verleden klinkt ook door in de taal die de voorstanders van de onafhankelijkheid bezigen: Madrid wordt beschuldigd van 'franquistische' praktijken om de Catalanen hun democratische rechten te ontnemen.

Democratisch land

Maar ook al spreekt dat de Catalanen aan, voor de buitenwereld ziet het er anders uit: Spanje is sinds de dood van Franco in 1975 een democratisch land, waarbinnen het welvarende Catalonië een ruime mate van autonomie heeft. Waarom de rust en de vrede op het spel zetten met een omstreden referendum?

De Catalaanse leiders kijken naar de Europese Unie als paraplu waaronder zij hun aspiraties kunnen waarmaken, maar de liefde is niet wederzijds. Voor het Catalaanse referendum bestaat nauwelijks begrip, ook al omdat het, anders dan bij het Schotse onafhankelijkheidsreferendum, gaat om een eenzijdige operatie, tegen de zin van Madrid in. Daarbij speelt mee dat de EU-landen bang zijn Rusland in de kaart te spelen als ze voor de Catalaanse eisen zwichten: ook de Krim en de door Moskou gesteunde rebellen maakten zich na omstreden volksstemmingen van Oekraïne los.

Kleine kans

Tot ergernis van de Catalaanse leiders liet de Europese Commissie bij voorbaat weten dat de EU de onafhankelijkheid van Catalonië alleen zal erkennen als het Spaanse parlement en het Constitutioneel Hof er ook mee instemmen. De kans daarop is nihil, aangezien de Spaanse grondwet uit 1978 - waarmee de Catalanen destijds overigens ook hebben ingestemd - afscheiding uitdrukkelijk verbiedt.

Het constitutionele jasje zit zo strak, dat het de nationalistische sentimenten onder de Catalanen alleen maar aanwakkert. Andersom maakt de verhitte retoriek van de Catalaanse leiders de Spanjaarden kopschuw. De animo bij Madrid om de grondwet te wijzigen is vrijwel nihil. En zonder een regeling waarmee beide partijen instemmen, zal de internationale gemeenschap nooit zijn zegen geven aan de scheiding.

Meer over het referendum over de Catalaanse onafhankelijkheid

Het vuur van de Catalaanse onafhankelijkheid brandt pas sinds enkele jaren - waarom laaidde het zo op? (+)

Zondag is het referendum over de onafhankelijkheid van Catalonië. Correspondent Maartje Bakker beantwoordt de tien belangrijkste vragen. En in deze video leggen we het referendum uit in drie minuten.

'Ik wil dat Catalonië onafhankelijk wordt, omdat ik me Catalaan voel.' Twistgesprek: Joan is voor een onafhankelijk Catalonië, Rosa heeft haar twijfels (+).

Zo stomen Catalaanse scholen hun jeugd klaar voor de onafhankelijkheid (+). Vrijwel al het onderwijs in Catalonië wordt gegeven in het Catalaans.

Demonstrerende Catalanen: 'We willen zelf ons geld uitgeven'. Waarom zijn de Catalanen zo geradicaliseerd? (+)

Catalonië daagt uit, Spanje geeft geen millimeter toe. De vier belangrijkste kwesties en de manieren waarop de kemphanen strijd leveren (+).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden