Waarom de AIVD zo veel wilde weten van Wilders' Israëlische contacten

Reconstructie de Israëlische contacten van Wilders

Onderzoek doen naar de banden van een politicus is hoogst ongebruikelijk. Toch deed de AIVD het. De Israëlische contacten van PVV-leider Wilders gaven daar aanleiding toe. Om wie ging het en hoe bedreigend was het?

Onderstaand verhaal verscheen in december 2016 in de Volkskrant. In maart 2017 werd het genomineerd voor een Tegel, de belangrijkste journalistieke prijs. In de categorie onderzoek werd het samen met dit verhaal over een undercoveractie van een Deense spion om de inhoud van Fitna te achterhalen genomineerd. 

Wilders spreekt in 2010 in Tel Aviv op uitnodiging van de extreem-rechtse parlementslid Aryeh Eldad. Foto HH

Het is een van de raadsels van Geert Wilders: zijn relatie met Israël. In de bijna twintig jaar dat Wilders in de Kamer zit, steunt hij het land onveranderlijk. Hij reist er talloze malen heen, bezoekt er invloedrijke personen en kan binnenlopen bij het hoofdkantoor van het Israëlische leger in Tel Aviv. Hij onderhoudt goede contacten met de ambassade in Den Haag, de inmiddels overleden oud-premier Ariël Sharon is een van zijn politieke voorbeelden.

Dat Wilders hoge Israëliërs ontmoet is bekend bij inlichtingendiensten, zeggen diverse bronnen. En dat zou niet ter zake hoeven doen. Andere Kamerleden hebben soms ook nuttige contacten in het buitenland. Toch is Wilders een geval apart en leiden zijn contacten door de jaren heen meermaals tot speculatie en argwaan.

Undercover in Denemarken

Zaterdag in de Volkskrant: 'Een undercoveroperatie in Denemarken'. Een uitvoerig onderzoek naar twaalf jaar beveiliging van Wilders en de impact daarvan op de politicus en de Nederlandse veiligheidsdiensten. Een verhaal op basis van gesprekken met 37 personen die sinds 2004 betrokken zijn bij Wilders' beveiliging, die bij inlichtingendiensten analyses maken of onderzoek doen, die bevriend met hem zijn of werkzaam waren bij de PVV.

Speculatie

Een van de oudste contacten is Zeev Boker, de tweede man op de Israëlische ambassade in Den Haag tussen 1997 en 2003. Als Wilders nog in de VVD zit, raakt hij bevriend met deze diplomaat. Hij bezoekt hem ook als Boker vanaf 2006 de eerste Israëlische ambassadeur in Slowakije wordt. Inlichtingenbronnen zetten nog steeds vraagtekens bij het innige contact tussen de twee in de tijd dat Boker in Den Haag gestationeerd was. Twee voormalig analisten van veiligheidsdiensten claimen dat de nummer-2-positie op de Israëlische ambassade is voorbehouden aan personen die in verbinding staan met de Israëlische geheime dienst Mossad. Een oud-leidinggevende bij een Nederlandse veiligheidsdienst spreekt dat juist weer tegen.

Wat de speculatie verder voedt, is dat Wilders - als hij in 2004 voor zichzelf begint - Elliott Wagschal als beleidsmedewerker neemt. Dat is opmerkelijk, want Wagschal komt rechtstreeks van de Israëlische ambassade. Op vage, linkse blogs is dat voldoende om Wilders een pion van Israël te noemen. Bijna twee jaar is Wagschal assistent van de PVV-leider, daarna verdwijnt hij in de relatieve anonimiteit. Vragen van journalisten beantwoordt hij nooit. Hij wil niet over zijn tijd bij Wilders praten.

Bronnen in de joodse gemeenschap melden nu dat Wagschal politieke ambities had en zelf solliciteerde bij Wilders. Hij hoopte bij de PVV carrière te maken, maar met Wilders boterde het niet. De PVV-leider had niet altijd geduld voor hem - in situaties van druk kan Wagschal last krijgen van een spraakgebrek. Ze raakten gebrouilleerd. Wagschal probeerde het daarna nog bij de VVD, maar verder dan de bijeenkomsten voor regionale politici kwam hij niet. Hij gaf zijn politieke carrière op en heeft geen contact meer met Wilders.

De Telegraaf schreef in 2007 dat de AIVD Geert Wilders schaduwde bij bezoeken aan de Israëlische ambassade. Twee inlichtingenbronnen van de Volkskrant ontkennen dat er toen een onderzoek heeft plaatsgevonden. Ook publiekelijk ontkende de AIVD destijds de berichtgeving van de Telegraaf. Het onderzoek dat de Volkskrant nu onthult beslaat een andere periode en betreft het bekijken van de Israëlische contacten van Wilders.

Wilders in 2010 bij de rechtse Israëlische partij Hatikva. Foto afp

Politieke afstemming

Een andere opmerkelijkheid is het frequente bezoek van de Israëlische ambassadeur Harry Kney-Tal (2005-2011) in de beginjaren van de PVV. PVV'ers zien hem soms wekelijks met zijn assistent naar de Tweede Kamer lopen. Het leidt tot een aanvaring met Kamerlid Hero Brinkman. 'Ik laat me niet gebruiken voor de Israëlische zaak. Ik wil mijn handen vrij kunnen hebben', zegt hij tegen Wilders. Brinkman vindt het schadelijk voor de PVV als de partij dient als marionet voor de Israëlische regering. Wilders kiest er daarna voor om vaker naar de ambassade te gaan. Een PVV-medewerker die bij die gesprekken is, zegt daarover: 'Het ging voornamelijk over het Midden-Oosten en de Israëlische politiek. Namen die het vaakst vielen: Tzipi Livni (gematigd Israëlisch politicus), Maxime Verhagen (minister Buitenlandse Zaken) en Mahmoud Abbas (president Palestijnse Autoriteit).'

Politieke afstemming dus. Wilders is gevormd in Israël, leefde een half jaar in een Israëlische nederzetting op de Westelijke Jordaanoever. Hij bezocht het land vaak, zoals in 2008 toen hij een ontmoeting had met zijn politieke geestverwant Aryeh Eldad, dan parlementslid van de rechts-nationalistische National Union. Eldad is zoon van een leider van de zionistische paramilitaire organisatie Lehi. Hij gelooft niet in vrede met Arabische landen en raakte gewond in gevechten met de politie toen Israël in 2006 een illegale nederzetting ontruimde.

Maxime Verhagen. Foto ANP

Nerveus

Ook ontmoette Wilders meerdere malen de hoge Israëlische generaal Amos Gilad. Een forse man met lang voorhoofd en wit haar. Gilad is invloedrijk - in de week dat Wilders hem bezoekt in december 2008 schrijft de Israëlische krant Haaretz dat Gilad feitelijk verantwoordelijk is voor de veiligheid van Israël. 'Hij heeft meer invloed op Israëls beleid dan velen die hoger dan hem in de overheidshiërarchie staan.'

Een aanwezige bij het gesprek vertelt dat Gilad Wilders steevast lachend met dezelfde zin begroette: 'Hebben ze je nou nog niet doodgeschoten?' Ook hier vooral politieke afstemming. Ze spreken over de positie van Israël in het Midden-Oosten. De aanwezige: 'De doctrine van Gilad is: Israël moet altijd veel sterker blijven dan de buurlanden, anders wordt het vernietigd. Het land mag nooit zwakte tonen.' Wilders' politiek sluit daarop aan: ook hij maakt zich sterk voor de Israëlische zaak.

Amos Gilad, deze hoge Israëlische generaal ontmoette Wilders meermaals voor 'politieke afstemming'.

Goede contacten met Israël

Het is vooral in die jaren (2004-2009) dat Wilders goede contacten heeft met Israël, zowel in het land zelf als bij de ambassade in Den Haag. Maar wanneer zijn steun aan een land en goede contacten reden voor interesse van de geheime dienst? Bronnen van veiligheidsdiensten praten daar niet graag over. Ze ogen nerveus als het over Wilders gaat. Een analist: 'Ik bezocht regelmatig de jaarlijkse inlichtingenconferentie in Herzliya in Israël. Het viel me vaak op dat de taal die je daar hoort dezelfde is als die van Wilders over de islam. Exact dezelfde analyses, hetzelfde wereldbeeld, dezelfde tekst. Ik heb intern vele malen gezegd: 'Jongens, dit kan geen toeval meer zijn. Daar moet iets zitten.'' Maar, zegt hij erbij, 'ik kan het niet bewijzen. Sterker, ik heb nog niet het begin van bewijs dat Wilders een pion van Israël is.'

Onderzoek doen naar een politicus is hoogste ongebruikelijk en in een democratie onwenselijk. Het brengt het risico met zich mee dat de geheime dienst een verlengstuk van de regering wordt als hij op verzoek politici gaat onderzoeken, zeker die van de oppositie. Bovendien kan het de controlerende taak van de Kamer belemmeren. Diensten zijn er daarom uitermate terughoudend mee. Tegelijk moet een geheime dienst alert zijn op oneigenlijke inmenging van buitenlandse overheden in Nederland of als er een bedreiging voor de nationale veiligheid is. Dat is een wettelijke taak. Bovendien zit Wilders sinds 2006 in de commissie-Stiekem, waar informatie van de AIVD en MIVD wordt gedeeld. Inlichtingen over het Midden-Oosten staan vaak hoog op de agenda.

Zeev Boker, de tweede man op de Israëlische ambassade in Den Haag (1997-2003) is een van Wilders' oudste contacten.

Mossad

De vraag is hoe erg het is als een politicus die informatie met Israëlische bronnen zou delen. Contacten met Turkije en Rusland zijn automatisch zeer gevoelig, maar Israël is een bondgenoot van Nederland. De diensten van de beide landen werken goed samen. Zo onderhoudt de militaire inlichtingendienst een prima relatie met de Mossad. Er gaat geen 'bulk-informatie' over en weer maar zinvolle inlichtingen worden wel gedeeld, bijvoorbeeld over het Iraanse nucleaire programma. De Nederlandse militaire inlichtingendienst heeft van oudsher een sterk team dat gespecialiseerd is in nucleaire proliferatie. Dat signaleerde in 2004 als eerste dat Iran in Natanz het 'point of no return' voorbij was. Die informatie kwam ook bij de Israëlische diensten terecht. Natanz werd later getroffen door het agressieve Amerikaans-Israëlische computervirus Stuxnet. Ook hebben Nederlandse inlichtingen bijgedragen aan Israëlische aanvallen op andere nucleaire installaties in het Midden-Oosten, zeggen bronnen. Zoals bij het bombardement op de Osirak-faciliteit in Irak in 1981.

Dat het vertrouwen groot is, blijkt ook uit de contracten die Israëlische bedrijven krijgen: AIVD en MIVD laten een Israëlisch bedrijf data-analyse doen, de politie gebruikt Israëlische surveillance-apparatuur. Natuurlijk, zeggen bronnen, doen Nederlanders ook aan contraspionage. Ze letten op Israëlische activiteiten in Nederland, maar die worden niet zo scherp gevolgd als bijvoorbeeld die van Oost-Europese landen, Marokko en Turkije, laat staan China of Rusland. Een oud-medewerker van de MIVD: 'Israëlische diensten wordt niet veel in de weg gelegd.' Een andere ex-MIVD'er: 'Er zijn nauwelijks geheimen voor elkaar. We delen veel over en weer.'

Aryeh Eldad, Knesset-lid namens de rechts-nationalistische National Union (2003-2012) ontmoette Wilders in 2008.
Geert Wilders (PVV) in de plenaire zaal van de Tweede Kamer. Om hem heen, ook in de Tweede Kamer, beveiligers. Foto Freek van den Bergh / de Volkskrant

Incidenten

Toch zijn er ook kleine incidenten. In 2009 vinden Israëlische beveiligers in een Haags café nabij de Israëlische ambassade een wapen. De plek: de spoelbak van een toilet. De politie doet onderzoek maar kan de herkomst niet achterhalen. Een senior adviseur van het ministerie van Veiligheid: 'Het leidde tot een discussie bij ons wat die lui in vredesnaam uitvreten. Wie zoekt er in een spoelbak?' In diezelfde periode maakt burgemeester Van Aartsen zich zorgen over het aantal Israëlische beveiligers dat in Nederland zware wapens mag dragen. Het zijn er dan vijftien, maar er verandert niets.

Wilders komt dichter in het blikveld van de dienst als hij eind 2008 vaker optrekt met Gidi Markuszower. Deze ondernemer uit Amstelveen is woordvoerder van een Nederlandse afdeling van de Israëlische politieke partij Likud en actief bij de stichting BLEW, die de beveiliging van joodse bijeenkomsten doet.

Leden kregen tot een aantal jaren geleden een zelfverdedigingscursus in Israël, vaak van oud-militairen. 'Dat stelt niet veel voor, maar daar zitten ongetwijfeld inlichtingenofficieren tussen', vertelt een bron dichtbij de joodse gemeenschap. Zoals 'veel mensen' in de joodse samenleving weleens door de Mossad zijn benaderd. Er zijn weinigen die daar niet op ingaan. Zo'n verzoek van de Mossad gaat subtiel: een vraag om bijvoorbeeld lijsten met namen van de sportclub of een hotel door te geven. 'Ogenschijnlijk onschuldige informatie, waarvan je niet weet in welke puzzel die nodig is. Ze stellen zich niet voor als Mossad, eerder als iemand van Buitenlandse Zaken.'

Gidi Markuszower, deze ondernemer uit Amstelveen werd door Wilders van de PVV-kandidatenlijst gehaald omdat hij contact zou hebben met de Mossad.

'Naslag'

Als Wilders Markuszower hoog op de kandidatenlijst van de PVV voor de Tweede Kamer zet - plek vijf - informeert de AIVD de minister van Binnenlandse Zaken, dan Ernst Hirsch Ballin. In de brief staat dat Markuszower een 'risico is voor de integriteit van Nederland' vanwege zijn contacten met een buitenlandse inlichtingendienst. Er is geen twijfel dat dit de Mossad betreft.

Dat plaatst ook Wilders voor een dilemma. Eigenlijk kan hij de stevige bewoordingen van de AIVD over Markuszower niet negeren. Op de kamer van de fractievoorzitter hebben de twee een kort gesprek. Wilders is daarin duidelijk: Markuszower zal van de lijst moeten.

Mogelijke bedreiging voor Nederland

In diezelfde periode - 2009 en 2010 - krijgt de AIVD ook informatie over Wilders. Het is reden voor 'naslag' door de dienst. Er is weinig bekend over de context en de duur van het onderzoek. Bronnen zijn uiterst terughoudend met informatie over het werk van de AIVD. Op het onthullen van onderzoeken tegen personen staan gevangenisstraffen. Feit is dat de AIVD naslag doet naar Wilders' Israëlische contacten, onder meer van de ambassade. Niet toevallig gebeurt dat in de periode van diensthoofd Gerard Bouman. Een eigengereide en starre leider - een boevenvanger, geen groot strateeg. Die bovendien van minister Guusje ter Horst (Binnenlandse Zaken) veel vrijheid krijgt. Zij wil niet dat de dienst politici onderzoekt - veel te gevoelig - maar Bouman doet het toch.

In een korte periode bekijkt de dienst Wilders' contacten. Wat is er over hen bekend? En vormt dat een mogelijke bedreiging voor de veiligheid van Nederland? Er worden geen bijzondere bevoegdheden ingezet, zoals het tappen van telefoons of observatie. Opvallend is dat acties van de Nederlandse dienst ook worden beschreven in via WikiLeaks uitgelekte - en inmiddels weer verwijderde - Saoedische diplomatieke rapporten. In een 'geheime nota' staat dat 'de Nederlandse inlichtingendienst de politicus (Wilders, red.) volgde van het parlement naar de Israëlische ambassade.' Waarom de Saoediërs schrijven dat Wilders toch is gevolgd, is onbekend.

Harry Kney-Tal, deze Israëlische ambassadeur (2005-2011) kwam vaak bij de PVV op bezoek. Foto Martijn Beekman

Bekoelde relatie

Wat het onderzoek oplevert, is ook niet duidelijk. Later dat jaar behaalt Wilders een grote verkiezingsoverwinning en gaat hij het minderheidskabinet van CDA en VVD gedogen.

Wilders' relatie met de Israëlische ambassade is nu bekoeld, bevestigen joodse bronnen. De belangrijkste reden: Wilders levert nooit, hij zet zijn standpunten niet om in beleid. Een bron: 'Israëliërs zijn ook pragmatici. Zij zien dat de PVV steeds radicaler wordt en nooit de transitie heeft gemaakt naar een partij met invloed. Daar verlies je vrienden mee.' De scheiding begon na de gedoogconstructie in 2010. PVV'ers vertellen dat Wilders sterk twijfelde aan de samenwerking met CDA en VVD. Twee keer werd er intern gestemd over de deelname van de PVV aan de formatiegesprekken. Tweemaal was de stemverhouding 13 voor, 10 tegen. Wilders stemde niet mee. De gedoogconstructie hield negentien maanden stand.

Kentering in de relatie met Israël was het standpunt over ritueel slachten in 2012, waardoor joodse organisaties zich geschoffeerd voelden. Ook de 'minder, minder'-uitspraak deed pijn bij joodse organisaties. Hoewel zij nooit grote financiële donoren waren, ondersteunden zij in de Verenigde Staten wel de fondsenwerving voor Wilders. Die stroom is zo goed als opgedroogd. Typerend is dat de giften die de PVV vorig jaar kreeg uit de Verenigde Staten - samen meer dan 100 duizend euro - afkomstig waren van één persoon: David Horowitz, een conservatieve denker die het jodendom vaarwel heeft gezegd en zichzelf nu agnost noemt.

Reacties? Mail naar: onderzoek@volkskrant.nl.

Foto EPA
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.