Waarom dat geklungel van de overheid met ict?

Vandaag begint het parlementaire onderzoek naar de fiasco's met automati-sering bij de overheid. Drie experts blikken vooruit.

Hoe komt het toch dat bij de overheid keer op keer ict-projecten mislukken, ten koste van tientallen miljoenen euro's? En waarom lijkt men niets te leren van hopeloos falen?


Ruim twee jaar geleden was de Tweede Kamer het weerkerend verhaal beu over opnieuw een automatiseringsproject dat vastliep dan wel ettelijke miljoenen meer bleek te hebben gekost dan oorspronkelijk beoogd. De Kamer besloot tot een parlementair onderzoek. Na een lange voorbereiding beginnen vandaag de eerste openbare hoorzittingen.


Zes 'faalprojecten' worden op de korrel genomen. Het gaat meer om de algemene lering dan om de specifieke gevallen zelf. Niettemin: de modernisering van de burgerlijke stand, mGBA genoemd, lijkt een lijdensweg te zijn. En het zal bijvoorbeeld ook interessant zijn om in reconstructie te horen hoe het kwam dat de tunnels op de A73 bij Roermond maandenlang dichtbleven.


Het is een onderzoekscommissie, geen enquêtecommissie. Het belangrijkste verschil is dat een onderzoekscommissie getuigen niet onder ede hoort. De commissie staat onder voorzitterschap van de VVD'er Ton Elias. In het najaar komt het eindrapport.


Waarop zou het onderzoek zich moeten richten? Hoe nuttig is het trouwens? En wat mogen we ervan verwachten? Drie experts laten hun licht schijnen.


Dr. René Veldwijk


was een van de vier leden van een externe klankbordgroep die de onderzoekscommissie in de voorbereiding een eind op weg hielp. Veldwijk kent meer dan een handvol hele en halve mislukkingen uit het hoofd: 'de rampprojecten Polisadministratie en de wet Werk en Inkomen naar Arbeidsvermogen, WIA, van het UWV, de OV-chipkaart, het nieuwe communicatiesysteem bij rampen C200'. Veldwijk ziet een patroon: 'Overheidsorganisaties zijn permanent positief over ict-uitgaven. Mislukkingen hebben daarop geen invloed. Daar ligt wat mij betreft de kern van het Kameronderzoek.'


Zijn gemakkelijke verklaring: 'Ambtenaren proberen zaken die uit de hand lopen te verdoezelen. En de Kamer is niet geïnteresseerd in wat ze noemen uitvoeringsdetails.'


Het sterkste voorbeeld vindt hij de nog lopende modernisering van de basisadministratie bij de gemeenten: 'Tientallen miljoenen belastinggeld foetsie en de minister plempt er gewoon nog eens tientallen miljoenen extra tegenaan.'


Zijn ingewikkelder verklaring: 'De falende overheidsorganisatie wordt niet afgerekend op het falen. Falen kost natuurlijk geld, maar bij bijna alle faalprojecten zijn de belanghebbenden en de financiers van elkaar gescheiden. Dat leidt tot perverse prikkels.'


Carolien Schönfeld


was dertig jaar ambtenaar bij verschillende overheden. Nu heeft ze een eigen bureau. Ze heeft veel ict-ellende gezien. 'Ik herinner me een kamerdebat over de hoge uitgaven voor software. Een kamerlid vraagt de minister naar wat standaard is. Zegt de minister dat ze daarover iets tamelijk ingewikkelds op papier heeft gekregen van haar ambtenaren. Ze begint over projectmanagementtechnieken als Prince, over beheerstechnieken als ITIL, programmeertechnieken als CMM. De minister kwam ermee weg. Bizar, want ze wist niet waarover ze sprak en de Kamer begreep het al evenmin.'


De kennis van ict onder politici moet omhoog, meent Schönfeld. Opdat men over hoofdlijnen kan praten en serieuzer werk kan maken van de controlefunctie. Ze is redelijk enthousiast over de trend bij overheidsinstanties om bij grote aanbestedingen vooraf met geïnteresseerde ict-bedrijven aan tafel te gaan zitten: dit is ons probleem, hoe denken jullie het te kunnen oplossen?


Ze zegt: 'Deep down blijf ik een ambtenaar. Ik geloof in de overheid, ik geloof in het leren van pijnlijke ervaringen. Er is veel ellende geweest. Die kunnen we niet genoeg overdrijven. Maar het gaat wel beter nu, iets beter.'


Arda Gerkens


is Eerste Kamerlid voor de SP en directeur van HCC, een vereniging van bijna 100 duizend computergebruikers. 'Volgens mij is het falen al diverse malen grondig uitgezocht', zegt ze. 'De Rekenkamer bijvoorbeeld heeft erop gewezen dat de ministeries hun boekhouding niet op orde hebben en daardoor de kostenstijgingen niet kunnen controleren. We weten dat de Kamer zelf onvoldoende kennis heeft van ict. En we weten dat de opdrachtgevende overheidsinstantie en het ict-bedrijf regelmatig de schuldvraag op elkaar afschuiven.'


Nu toch een nieuwe onderzoekscommissie aan de slag gaat, hoopt ze dat deze zich zal concentreren op de vraag: we kennen het falen, hoe komt het dat we daar zo bitter weinig van leren?


Ze verwacht dat twee geluiden zullen domineren in de hoorzittingen. Het bedrijfsleven zal klagen over de onmogelijk ambitieuze aanbeste- dingen van de overheid. Het maakt het werken onmogelijk. Gerkens: 'Die klacht klopt.'


Daarnaast zal de klacht opklinken dat de overheid zich heeft uitgeleverd aan grote, machtige ict-onderne- mingen. 'Ook dat is waar', zegt ze.


Gerkens: 'Er zullen vast een paar beerputten opengaan. Het beste zou zijn dat de Kamer hierna beter gaat opletten en haar controletaak niet aan het eind van het proces uitoefent, maar juist aan het begin.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden