analyse

Waarom China de deur dicht houdt voor onderzoekers van de WHO

China weigerde maandag een team van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), nadat de VN-organisatie al maanden aan het lijntje was gehouden over de onderzoeksmissie naar de oorsprong van covid-19. Komt de WHO China nog binnen?

De markt in Wuhan waar de coronapandemie mogelijk is ontstaan. Beeld REUTERS
De markt in Wuhan waar de coronapandemie mogelijk is ontstaan.Beeld REUTERS

‘Als je op bezoek wilt komen, moet je van tevoren met de ontvangende kant praten om de datum te bespreken.’ Hua Chunying, woordvoerder van het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken, leest de WHO de les. Alsof ze het tegen een ongeduldige kleuter heeft, in plaats van de VN-organisatie die al maanden aan het soebatten is om toelating van een team experts dat de oorsprong van het corona-virus onderzoekt.

Twee van de tien wetenschappers waren al onderweg toen China dinsdag onverwachts weigerde. Viroloog Marion Koopmans van de Erasmus Universiteit zat nog net niet in het vliegtuig, toen ze hoorde dat de visa voor China niet in orde waren. ‘Ik was er niet blij mee. Het is van groot belang dat het WHO-team met Chinese wetenschappers inventariseert wat in China aan onderzoek is verricht.’

Dat was aan het begin van de pandemie afgesproken met Beijing: Chinese wetenschappers zouden zelf gedegen onderzoek doen en met die resultaten gaat de WHO vervolgens aan de slag. ‘We willen beginnen met bekijken welke studies er gedaan zijn. We werken met een kernteam van Chinese wetenschappers en daar worden mensen bij gevraagd die bijvoorbeeld specifieke studies hebben gedaan.’

Voorlopig niet, want er zijn ‘misverstanden’ opgedoemd en nu moet er opnieuw worden onderhandeld. Al verschuilen Chinezen zich graag achter ‘misverstanden’ als ze niet willen zeggen wat er speelt. Zo’n abrupte afzegging is ongebruikelijk. Zeker omdat de WHO een bondgenoot van China is – de organisatie slikte kritiek in om toegang tot China te behouden. Nu houdt China de WHO weer aan het lijntje en niemand weet wat Beijing beweegt.

Chinees Nieuwjaar

Begin januari is een lastige tijd. Als het WHO-team twee weken na aankomst uit quarantaine komt en het onderzoek op gang komt, staat Chinees Nieuwjaar voor de deur. Veel corona-experts en leidinggevenden van de Nationale Gezondheidscommissie zijn bovendien afgeleid door uitbraken in de provincie Hebei. Die provincie ligt als een ring rond Beijing, de hoofdstad die virusvrij moet blijven. Wil China de WHO wegens die beslommeringen buiten de deur houden?

‘Nee, want toen China in februari in beslag genomen werd door de veel grotere uitbraak in Wuhan, was de overheid wel in staat de WHO-experts te ontvangen,’ aldus Yanzhong Huang, een in internationale gezondheidszorg gespecialiseerde expert van de Amerikaanse denktank Council for Foreign Relations.

De China-vriendelijke houding van WHO-topman Tedros leidde in het westen tot zoveel argwaan, dat veel landen in mei 2020 opriepen tot onafhankelijk onderzoek naar de oorsprong van het virus. Dat idee stuitte echter op zoveel Chinees verzet, dat de klus in handen van de WHO bleef. Eind november kwam het verlossende woord: het WHO-team vertrok ‘snel’ naar China.

Onwelgevallige herinneringen

China-kenner François Godement van het Franse Institute Montaigne zag de bui al hangen toen minister van Buitenlandse Zaken Wang Yi vorige week stelde dat er wereldwijd moet worden gezocht naar de oorsprong. ‘Het regime wist onwelgevallige herinneringen aan de pandemie uit, het traineren van dit WHO-onderzoek past daarbij,’ aldus Godement.

Wantrouwen, polarisatie en geopolitieke rivaliteit hinderen de wetenschappers op hun zoektocht naar kennis om toekomstige pandemieën te bestrijden. China zegt dat covid-19 waarschijnlijk elders is ontstaan en met reizigers en diepgevroren voedingsmiddelen is meegekomen. Dat is een tam idee vergeleken met de complottheorieën waarmee de VS en China elkaar om de oren slaan.

China is zo gebeten op controle op het narratief over de oorsprong dat wetenschappers al sinds voorjaar 2020 er niet zonder goedkeuring van de partijleiding van hun instituut over mogen publiceren. Ook daarom is verificatie van Chinese gegevens en wetenschappelijke methodes door buitenstaanders een schrikbeeld, want de staat is allergisch voor kritiek, zegt Godement. Hij verwacht dat de WHO-missie onder stevig toezicht zal staan. ‘Beijing wil vermijden dat getuigen het WHO-team proberen te benaderen met informatie.’

Gewiekste diplomaten

Het zou Godement niet verbazen als de missie nooit van de grond komt, maar Huang verwacht dat de WHO na Chinees Nieuwjaar wel toegang zal krijgen. Zeker als de WHO China nog iets meer toegeeft dan de organisatie al heeft gedaan, en daarom ligt China nu misschien dwars, meent Huang. ‘De WHO ontbreekt het echter aan gewiekste diplomaten. China heeft de WHO juist harder nodig dan een maand geleden. Nu de wereld begint met vaccineren, wil China hulp bij de internationale marketing van hun vaccins. De grootste afnemers van Chinese vaccins zijn arme landen, die afhankelijk zijn van leningen van de Wereldbank voor de aankoop. Die leningen worden alleen verstrekt voor vaccins die voldoen aan kwalificaties. Daar heeft China geen ervaring mee, de WHO wel.’

Koopmans weigert onderdeel te worden van een politieke agenda rond de WHO-missie. Ze wil gewoon aan de slag, zegt ze. ‘De kwaliteit van de data en de analyse is het enige wat ertoe doet. We hebben allerlei updates gekregen over het in China lopende onderzoek. Daar hebben we kritische discussies over. De volgende stap is: aan tafel met de Chinese collega's om echt door te praten.’

China laat nu weinig meer aan het toeval over om het aantal coronabesmettingen laag te houden. De miljoenenstad Shijiazhuang is in lockdown, vanwege enkele honderden coronagevallen. De volledige bevolking moet binnen enkele dagen getest worden. We bellen erover met China-correspondent Leen Vervaeke.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden