Waarom Brussel een wankele balans wil bewaren

The Big Picture

Arie Elshout en Rob Vreeken becommentariëren beurtelings het buitenlandse nieuws.

Voorstanders van de onafhankelijkheid van Catalonië staan in Barcelona tegenover de politie. Beeld epa

Waar emotie en geweld elkaar ontmoeten wordt het eng. Dat zien we in Spanje. Politie treedt hard op tegen Catalanen die willen stemmen in het verboden referendum over de onafhankelijkheid. Er zijn honderden gewonden. Madrid en de koning reiken niet de hand maar ballen de vuist. Er zijn arrestatiebevelen tegen separatisten. Er zijn speculaties over de inzet van het leger.

Waar zitten we naar te kijken? Is het zó dat burgeroorlogen ontstaan? Hoe kan dat in een lidstaat van de EU? Dat is toch meer iets voor minder democratische landen?

Zelfs in de steriele perszaal van de Europese Commissie in Brussel vlogen een dag na het referendum de vonken ervan af. Boos over het politieoptreden lieten sommige journalisten hun beroepsmatige afstandelijkheid varen. Ze wezen op de Catalanen die de straat waren opgegaan. Allemaal kijken die naar Europa, smekend om hulp. Wat gaat Europa doen? Moet het Madrid niet straffen? De vragen klonken als eisen. Mensen radicaliseren snel als in hen het vuur van de heilige verontwaardiging is ontstoken.

De Europese Commissie houdt afstand. Het Spaanse Constitutionele Hof heeft het referendum in strijd met de grondwet verklaard, de Catalanen moeten dat respecteren. Zo hoort dat in een rechtsstaat, aldus de Commissie. Het is een ongemakkelijke positie. Brussel stelt zich legalistisch op, terwijl zijn critici het publieke gemoed bespelen met verhalen over Catalanen die worden neergeknuppeld, alleen maar omdat ze wilden stemmen. Hou verhoudt dat zich tot Europa's democratische waarden?

De critici hebben een punt. Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker zei op 13 september in zijn State of the Union dat Europa gebaseerd moet zijn op 'drie onwrikbare principes: vrijheid, gelijkheid en de rechtsstaat'. Nog geen maand later botsen in Spanje het eerste en het derde principe. De Commissie moet kiezen en kiest voor de rechtsstaat. Om die te handhaven kan gepast geweld nodig zijn, zei EU-commissaris Frans Timmermans in het Europees parlement. Staatsgeweld tegen de vrijheid je mening te uiten. Zoals gezegd: de positie van de Commissie is geen gemakkelijke en verdient niet de schoonheidsprijs.

Maar soms kan het niet anders, leerde de Britse denker Isaiah Berlin. Een volmaakte maatschappij is onmogelijk, waarden botsen, er is altijd strijd. Vos en kip zijn gelijk maar absolute vrijheid voor de vos betekent de zekere dood van de kip. Dus moet die vrijheid worden ingeperkt. Als waarden botsen, is het enige wat we volgens Berlin kunnen doen: compromissen sluiten en een wankel evenwicht bewaren. Het is precies wat Brussel probeert.

Van inmenging wil het niet weten. Dat ligt gevoelig in een EU waarin de lidstaten hun soevereiniteit streng bewaken. Ondertussen volgen de momenten van spanning elkaar snel op, met elke keer de kans op ontsporing. Geen mens wil oorlog met zijn buren, toch zijn er burgeroorlogen. Link wordt het als, zoals in Spanje, opportunistische politici zoiets explosiefs als afscheiding exploiteren omwille van de macht, als een rigide centrale regering gematigden van zich vervreemdt en als de gemoederen zo worden opgezweept dat iedereen de controle over de situatie verliest.

In het Europees parlement werd woensdag de Franse oud-president Mitterrand geciteerd: nationalisme is oorlog. Inderdaad heeft het zelfbeschikkingsrecht rijken en landen doen versplinteren, vaak na bloedvergieten. Maar het heeft ook geleid tot onafhankelijkheid van koloniën.

Wat de meeste Catalanen vooral lijken te willen, is beter gehoord worden. Geen absurde wens, ze leeft bij meer Europeanen. De partijen moeten gaan praten over hoe langs democratische weg en in overeenstemming met de rechtsstaat de grondwet zo kan worden aangepast dat recht wordt gedaan aan de Catalaanse verlangens. Maar eerst moet de neerwaartse spiraal van emotie en geweld worden doorbroken teneinde een stap terug te doen van het ravijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.