VONK

Waarom alles Occupy heet

Maskers, tenten, pleinen: demonstranten tooien zich overal met dezelfde symbolen. Maar van een wereldbeweging is geen sprake. Occupy Hongkong wil niet eens meer lijken op Occupy Wall Street.

Demonstranten in Hongkong reageren op het ingrijpen van de politie. Beeld anp

Daar zaten de Hongkongers in kleermakerszit op het centrale plein tegenover het kantoor van de grootste bank van de stad, HSBC. In plaats van te overnachten in tentjes, droegen ze paraplu's tegen traangas, zon en regen. Toen de politie de aanval opende op de demonstranten gooiden deze de handen omhoog. Hands up, don't shoot, we hadden het eerder gezien bij de protesten in Ferguson, nadat deze zomer een ongewapende zwarte jongen door de politie was neergeschoten. Dat was een protest tegen racisme, maar dieper lag de onvrede over de verdeling in witte en zwarte wijken, en het onvermogen van de politiek om iets aan het armoedeprobleem te doen.


Demonstranten in Hongkong die symboliek lenen uit de buitenwijken van St. Louis. Er kwamen steunbetuigingen voor terug. En dat was niet het enige dat ze overnamen uit andere protesten die we de afgelopen jaren in verschillende werelddelen hebben gezien. Occupy Central with Love and Peace, het door twee universitair docenten en een dominee geleide comité dat de protesten organiseerde, kan het niet ontgaan zijn dat de beweging die van 2011 tot de ontruiming van 2012 ook het hart van de Hongkongse financiële wereld bezette dezelfde naam droeg. Dat was een afsplitsing van de internationale Occupybeweging, in de herfst van 2011 ontstaan uit een tentenkamp in Zuccotti Park, New York, op een steenworp van Wall Street.

Demonstranten met het iconische Guy Fawkes masker. Beeld Hilde Harshagen

De leiders van het nieuwe Occupy roepen al zo lang de protesten duren demonstranten op geen geweld te gebruiken. Op podia opgetrokken in de wijken waar het protest naar uitwaaierde, kreeg iedereen maximaal twee minuten spreektijd. Toen de leiders van scholierenbeweging 'Scholarism' over deze tijd heen dreigden te gaan, werden ze uitgejouwd, want demonstranten waren bang dat één organisatie het leiderschap van de protestbeweging zou opeisen. Allemaal trekjes van het oorspronkelijke Occupy. Occupy Wall Street had nooit leiders en in de achthonderd steden waar tentenkampen werden opgetrokken, zag je dezelfde overlegstijl. Wie wilde, kon naar voren lopen en een toespraak houden. Bij gebrek aan microfoons en versterkers werd de toespraak zin voor zin herhaald door de rij voor de spreker, de rij erachter, enzovoort totdat de zin de achterhoede had bereikt en een volgende zin alweer onderweg was vanaf het groepje rond de spreker. Een revolutionaire canon. Was het publiek het eens met de toespraak dan strekte het zijn armen uit in de lucht, de vingers wijd en wapperden het met zijn handen. Oneens? Dan liet het de handen slapjes naar de grond hangen.

Tentenkamp

Maar dat tentenkamp, waar kwam dat eigenlijk vandaan? Was dat nieuw? Nee, want daar hadden we ons maanden eerder al aan kunnen vergapen via de livestreams die vanaf het Tahrirplein in Caïro de wereld over waaiden. En de witte Guy Fawkes-maskers die de Occupy-leden droegen uit de film V for Vendetta hadden we ook al eens bij protesten gezien. Hackers van de radicaal democratische, of zo u wilt, anarchistische beweging Anonymous droegen het masker al eerder, bijvoorbeeld als zij stonden te posten voor een kantoor van de Scientology beweging.


Demonstranten van het Tahrirplein schreven in oktober 2011 in The Guardian dat ze hun steun betuigden aan de demonstranten in New York. 'We hebben zoveel geleerd van de demonstraties van over de hele wereld, nu is het onze beurt om jullie wat advies te geven. We tonen onze solidariteit. Uiteindelijk vechten we dezelfde strijd: tegen een corrupt economisch systeem dat ondemocratische machthebbers in het zadel houdt', schreven de Comrades from Caïro.


Dat was het verhaal: jongeren over de hele wereld werden wakker geschud door de economische crisis en de jeugdwerkloosheid van de Plaza del Sol in Madrid tot Tunesië en de Verenigde Staten. Ze waren klaar om een economisch systeem te ontmantelen waarin de rijken door onderlinge contacten en vriendjes in politiek en financiële sector elkaar rijk hielden. De bezuinigingspolitiek was de vijand, want daardoor bleven de bankiers ongemoeid en liep de jeugdwerkloosheid alleen maar op. Hier was sprake van een wereldwijde beweging. Niet voor niets riep TIME in december 2011 de demonstrant uit tot persoon van het jaar. Na de val van de Muur, zo betoogde TIME, leek de demonstrant zijn rol als vliegwiel van de wereldgeschiedenis te zijn kwijtgeraakt. Economische voorspoed en democratie voor iedereen in elk geval binnenkort er was niets meer om tegen te demonstreren. En nu zagen we ineens dat demonstranten weer de politieke agenda bepaalden. Het was meer dan veertig jaar na 1968 en de revolutionaire geest leek terug in de wereld, gewoon zoals dat iedere halve eeuw hoorde te gebeuren.

Beeld Time

Feniks

Een wereldwijde protestbeweging, met een gezamenlijk programma en inspiratiebronnen met denkers als Naomi Klein, David Graeber en Stéphane Hessel. Ze heette Occupy, de indignados, of bezetten onder een andere noemer ergens op de wereld een plein. Soms leek de beweging te verdwijnen, als overal uitgedunde tentenkampen werden ontruimd. Maar zolang onrecht bleef bestaan en de democratie werd bedreigd door een corrupte elite bleek het wereldwijde tentenkamp altijd wel weer als een feniks uit zijn as te kunnen herrijzen. Dit jaar zagen we tenten op Maidan in Kiev, en daar waren de paraplu's van Occupy Central die uitdagend omhoog werden gehouden om de legitimiteit van een regime van bankiers en ondemocratische leiders aan de kaak te stellen. Hongkong prijkt hoog op een lijstje van de crony-capitalism van The Economist, een index met landen waar zakenmensen met banden met de politiek het meest succesvol zijn.


Nog steeds worden op Facebookpagina's met Occupy in de naam foto's geplaatst met steunbetuigingen aan de demonstranten in Ferguson, Maidan en Hongkong. Maar dat de wereldrevolutie wordt voltrokken door een wereldwijde beweging, is een geschiedenisverhaal dat vooral geschreven lijkt te worden door de laatste aanhangers van de inmiddels sterk verdeelde Occupy-beweging zelf.

1968

'We ontmoetten elkaar via de televisie', zei Daniel Cohn-Bendit later. Hij leidde een revolte op de Universiteit van Nanterre bij Parijs, omdat mannen en vrouwen niet in dezelfde slaapgebouwen mochten komen. Dat protest groeide uit tot de studentenopstand in Parijs, waar uiteindelijk ook de Franse arbeidersbeweging zich bij aansloot. Snel werd rode Dany het gezicht van de wereldwijde beweging van '68, met, bijvoorbeeld, Californische demonstranten tegen de oorlog in Vietnam, rellen tegen rassenongelijkheid in Chicago en Oost-Europese studentenopstanden tegen het Sovjetregime.


Veertig jaar later schreven historici dat de protesten vaak spontaan ontstonden en de rebellen geen gezamenlijk doel hadden, maar zich allen lieten leiden door het jeugdige verlangen naar rebellie tegen de vooroorlogse elite. Ook toen was er sprake van 'de revolutionaire geest', die TIME in 2011 benoemde. Zoals Cohn-Bendit zijn rebellerende soulmates via het televisiejournaal ontmoette, zo ontmoeten de bewegingen van vandaag elkaar op Facebook en Twitter. Ze laten zich inspireren door elkaars symboliek.


Maar net als toen is de inhoudelijke verwantschap van de 'wereldwijde beweging' dun. Meer dan met Occupy Wall Street hebben de demonstranten in Hongkong gemeen met de initiatiefnemers van de Zonnebloemprotesten dit jaar in Taiwan, tegen de regering die te meegaand zou zijn geweest in het sluiten van een handelsverdrag met China. Of met de protesten sinds vorig jaar in Thailand, tegen het corrupte regime van Thaksin Shinawatra en zijn zus. Of met Birma, waar in 2007 boeddhistische monniken voorop gingen in de Saffraanrevolutie, en waar de opstandige geest met het huisarrest van Aung San Suu Kyi in 1989 nooit is weggeweest. Er zijn voor Hongkongers genoeg inspiratiebronnen dichter bij huis, die bovendien al bestonden voordat TIME in 2011 de demonstrant tot persoon van het jaar uitriep.


En had Maidan ooit zo'n vaart en overtuiging kunnen krijgen zonder de wegberijders van de Oranjerevolutie in Kiev en de Rozenrevolutie in Georgië, tien jaar eerder? De afgelopen jaren mag er meer bereidheid tot demonstreren zijn geweest, maar dat is zeker niet alleen tot Occupy of Tahrir terug te leiden.

Daniel Cohn-Bendit Beeld epa

Op elk plein staat wel een demonstrant die zich verzet tegen zelfverrijking van managers bij investeringsbanken en het verdacht vindt dat een oud-bankier van Goldman Sachs president wordt van de Europese Centrale Bank. Iedereen demonstreert tegen werkloosheid en gebrek aan democratie. Maar daarmee is er nog geen sprake van een brede beweging.


Politiek consultant Naomi Wolf schreef in 2012 dat Occupy om dat te worden, zich aantrekkelijk moest maken voor mensen die niet zo snel als activisten in een tent zouden gaan zitten. Ook zou Occupy aansprekende programmapunten moeten formuleren. Occupiers organiseerden congressen en feesten. Stonden in New York zij aan zij met Afro-Amerikanen om Martin Luther King Day te vieren. En ook dat programma kwam er, met modellen voor een horizontale participerende democratie en een einde aan het ongebreideld kapitalisme. Maar hoeveel tweets en Facebookfoto's de Occupiers ook kunnen posten, op Maidan werd juist gedemonstreerd vanwege een gebrek aan economisch liberalisme, toen jonge Oekraïners teleurgesteld waren dat het beloofde vrijhandelsakkoord met de Europese Unie niet doorging.


Turkse jongeren waren wel verontwaardigd dat premier Erdogan een bevriende zakenman toestond om een winkelcentrum in het Gezipark te bouwen, maar de protesten waren geen opstand tegen een corrupt kapitalistisch regime. De oorzaak lag eerder bij onvrede over de aanhoudende macht van de AK-partij die Turkije steeds verder in een religieus conservatieve staat veranderde.

Demonstranten in Hongkong zeggen wel dat de manifestaties voor meer democratie best even ten koste mogen gaan van de economische groei, maar ze willen niet af van Hongkong als centrum van de Aziatische bankenwereld. Tussen de demonstranten zijn veel werknemers van banken als BNP Paribas en HSBC te vinden.


Occupy Central doet zelfs zijn best om zich van Occupy Wall Street te distantiëren. 'We zijn anders', zei Benny Tai, 'ons doel is heel simpel, we willen door universeel kiesrecht onze politieke leiders kiezen.' Hij breekt een lans voor de vertegenwoordigende democratie, door Occupy Wall Street afgezworen uit angst dat die gekaapt wordt door campagners met geld van grote bedrijven.

Een vrouw maakt een foto van zichzelf in een demonstrantenkamp in Hongkong. Beeld anp

Les Misérables

Ook zijn er in Hongkong geen bordjes met 'Wij zijn de 99%' te vinden, een frase toegeschreven aan David Graeber, de antropoloog die een grote invloed op de Occupybeweging had. Joshua Wong, de 17-jarige leider van scholierenbeweging Scholarism citeert liever uit romans van Haruki Murakami. Een enkele Hongkonger zei zelfs kracht te putten uit Victor Hugo's Les Misérables.


De naam Occupy is overal nog, vaak als hashtag. #OccupyMonsanto tegen genetische modificatie, #OccupySandy voor een grote hulpactie nadat orkaan Sandy over New York City was geraasd.


Cultuurblog Flavorwire schreef vorig jaar dat je met de hashtag #Occupy in je tweets over een sociale actie meteen aandacht genereert. En dat is het, je klikt in op druk bezochte communicatiekanalen. De beheerders van internationale Facebookpagina's zijn maar wat graag bereid om een foto van je spandoeken te delen. Bovendien voelen krant en politicus een schok van herkenning bij #OccupyGezi en #OccupyCentral. Maar de beweging?

Op de eerste verjaardag van Occupy Wall Street waren de meeste tentenkampen alweer verdwenen. De Amsterdamse burgemeester Van der Laan stond sympathiek tegenover de beweging, maar toen het kamp in december 2011 een trekpleister bleek te zijn van alcoholisten en junks suggereerde hij dat het naar de Zuid-As moest verhuizen. In januari waren alle tenten ontruimd. Volgens De Correspondent is Bas de Vries, een van de organisatoren van Occupy Beursplein, in Litouwen een zelfvoorzienende boerderij begonnen. Sandy Nurse, die nog voorop liep in marsen van Occupy Wall Street, heeft in Brooklyn een bedrijf opgericht dat werkloze tieners compost laat ophalen bij buurtbewoners. Op haar Facebookpagina verzuchtte ze in de herfst van 2013 nog 'Waarom moet alles nou het label Occupy krijgen?'.


Occupy ging ten onder aan wanorde. Haar erfenis is ironisch genoeg: marketing, gebruikt zolang daar winst mee te behalen is, afgedankt als dat zo uitkomt. De docenten, dominees, scholieren en studenten van #OccupyCentral gebruiken inmiddels liever de hashtag #UmbrellaRevolution.

Occupy Amsterdam, vlak voordat ze moesten vertrekken van het Beursplein naar de Zuidas. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden