Waarheidscommissie op Haags festival

Op het internationale literatuurfestival Writers Unlimited in Den Haag ging het zaterdagavond over de spanning tussen mooi en waar.

Gabriel García Marquez had de wereldberoemde Poolse verslaggever Ryszard Kapuscinski eens uitgenodigd een workshop te komen geven aan journalisten in Mexico. 'Is het geoorloofd voor een journalist', vroeg Marquez aan het klasje, 'om in een reportage een traan in het oog van een oude vrouw te verzinnen, om daarmee haar verdriet over te brengen?' De cursisten protesteerden heftig: natuurlijk niet, daarmee doe je de waarheid geweld aan!


Kapuscinski zei niets. Hij glimlachte alleen maar.


De anekdote wordt smakelijk opgediend door Kapuscinski's biograaf en vriend, Artur Domoslawski. Hij is zaterdagavond te gast op het jaarlijkse internationale literatuurfestival Writers Unlimited, voorheen Winternachten, in Den Haag. Samen met Nederlandse journalisten (en hartstochtelijke Kapuscinski-aficionado's) Joris van Casteren en Frank Westerman bespreekt Domoslawski de aloude vraag waar nog altijd geen antwoord op is: mag een journalist de waarheid liegen? Mag je feiten verdraaien, zodat het verhaal beter en 'meer waar' wordt? Kapuscinski (1932-2007) is vaak bekritiseerd om zijn boeken, die voor een journalistiek verslag nogal veel fictie bevatten. Maar met zijn literaire stijlmiddelen roept hij levensechte beelden op.


Non-fictie is problematisch. In deze reportage van festival Writers Unlimited, dat van donderdag tot zondagmiddag plaatsvond, wordt een waar verhaal gepresenteerd, dat hoe dan ook een kunstgreep is. Was dit stukje slechts een opsomming van waarnemingen - de programma-onderdelen beginnen meticuleus op tijd, er zijn veel jonge mensen zoals tegenwoordig op alle literaire festivals, het publiek is zeer mondig - dan is dat feitelijk waar, maar wordt het lezen een lange, saaie zit. Een verslaggever kiest een afgerond verhaal, uit een kluwen van feiten.


Zaterdagmiddag spreekt schrijver en bibliofiel Alberto Manguel ook over de kracht van verhalen, in de kleine zaal van het Theater aan het Spui. De geboren Argentijn, die Engels met een Duits accent als moedertaal heeft, soms in het Italiaans droomt en nu met een Canadees paspoort in Frankrijk woont, bezit veertigduizend boeken. 'En dat zeg ik niet om op te scheppen', vertelt hij interviewer Wim Brands. 'Voor mij zijn boeken mijn thuis. Een land niet. Landen zijn fictie.' Een van zijn favoriete boeken is Alice in Wonderland. 'Want je kunt er altijd uit citeren.' En dat doet hij ook: iemand in de zaal roept een thema - de financiële crisis, het belang van religie - en hij graaft een passage op.


Op zijn 14de ontmoette hij de Argentijnse schrijver Jorge Luis Borges, die toen al blind en oud was. Manguel bezocht hem sinds die ontmoeting regelmatig, vertelt hij. Van Borges leerde hij dat een lezer vrij is, de macht heeft om de chronologie van de literatuurgeschiedenis te negeren. De lezer bepaalt de betekenis van een tekst, niet de schrijver. 'Een schrijver schrijft wat hij kan. Een lezer leest wat hij wil', citeert hij Borges.


In een gesprek over de macht van sociale media, met David Van Reybrouck als gespreksleider, leest de Turkse journalist Ece Temelkuran het verhaal voor dat ze een jaar geleden schreef voor de krant waarvoor ze werkte. Het is een brief aan de premier, die het Turkse volk passief en dom houdt, schrijft ze. 'Maar we pikken het niet meer', eindigt ze. Voor haar werkgever was het verhaal te waar om mooi te zijn; ze werd na publicatie ontslagen.


En zo is de vraag welk verhaal je van de waarheid maakt nog steeds het onoplosbare raadsel voor de journalistiek, blijkt uit de gesprekken op festival Writers Unlimited.


Alleen schrijver en oud-journalist Frank Westerman lijkt eruit te zijn. Midden in de discussie over Kapuscinski's boek De Keizer roept hij uit: 'Maar natuurlijk is het niet echt gebeurd! Nou en?' Hij bonkt met zijn vuisten op tafel. De glaasjes water trillen. Echt waar.


WANNA KNOW A SECRET?


HET FESTIVAL WRITERS UNLIMITED (VOORHEEN WINTERNACHTEN) WERD VAN 17 T/M 20 JANUARI OP MEERDERE LOCATIES IN DEN HAAG GEHOUDEN. HONDERD SCHRIJVERS EN DICHTERS, DENKERS EN MUSICI UIT DE HELE WERELD TRADEN OP EN DISCUSSIEERDEN IN THEATER AAN HET SPUI, FILMHUIS DEN HAAG, DE KONINKLIJKE SCHOUWBURG EN THEATER DAKOTA. MOTTO: WANNA KNOW A SECRET?


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden