INTERVIEWcriminoloog Dina Siegel

Waar zijn de zakkenrollers, stelers, helers en bedelaars gebleven?

In het Zuid-Roemeense dorp Buzescu staan deze paleizen van leden van door Oost-Europa trekkende bendes. Ook zij hebben last van de coronacrisis.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

Het is niet het eerste waaraan je denkt, maar ook criminelen hebben last van de coronacrisis en de lockdowns. Zo is de straatcriminaliteit gedecimeerd en zitten drugskartels opgescheept met grote partijen cocaïne die ze niet via de gebruikelijk weg kwijt kunnen, zegt Dina Siegel, hoogleraar criminologie. ‘Ook Oost-Europese bendes die normaliter stelend door Europa trekken, hebben zich omgeschoold.’ 

‘Een crimineel contact van me in Litouwen heeft het moeilijk’, vertelt criminoloog Dina Siegel. ‘Hij heeft een garage waar gestolen auto’s uit West-Europa naartoe worden gebracht voor de verkoop in Belarus en Rusland. Toen ik hem in april belde hoe het ging, zei hij dat hij nog genoeg auto-onderdelen had om in Tadjikistan te kunnen verkopen. Maar door de lockdown bleef de aanvoer van gestolen Mercedessen uit, en repareerde bijna niemand meer zijn auto. In juni ging hij failliet.’

Dina Siegel is hoogleraar criminologie aan het Willem Pompe Instituut in Utrecht. Ze onderzoekt de effecten van de coronacrisis op de georganiseerde misdaad. De criminaliteitscijfers kelderden aanvankelijk en straatcriminaliteit daalde dit voorjaar zelfs tot bijna nul. Waar zijn de zakkenrollers, stelers, helers en bedelaars gebleven?

‘Ook criminelen hadden veel last van de lockdown’, lacht Siegel. ‘Het zijn net mensen.’

Siegel doet al jarenlang etnografisch onderzoek naar de Russische maffia, vrouwenhandel in Oost-Europa, mensensmokkel en mobiel banditisme, waarbij ze langdurige contacten houdt met niet alleen internationale opsporingsautoriteiten en collega-criminologen, maar ook met informanten uit de onderwereld. 

Dina Siegel, hoogleraar criminologie aan het Willem Pompe Instituut.

Het mobiel banditisme – groepen Oost-Europese criminelen die hier jaarlijks naartoe komen om te stelen en daarna weer snel de grens over te verdwijnen – lag dit seizoen nagenoeg stil. ‘Gewoonlijk bereiden zij in maart en april hun komst voor’, zegt de criminoloog. ‘Ze huren Airbnb’s, vakantiehuisjes of slapen in hun busjes. Eerst gaan ze naar Duitsland om te stelen, dan naar Nederland, daarna verder naar België, Frankrijk en Spanje. Eind september keren ze terug naar hun eigen land, waar ze de winst investeren in een bedrijfje, een kitscherige villa, een tractor of een paard – afhankelijk van wat ze nodig hebben. Door het reisverbod vallen hun inkomsten weg.’

Zij hebben de markt verdeeld, stelt de hoogleraar: sommige groepen bestaan uit rondreizende muzikanten – ‘erg goede muzikanten overigens, met accordeon, viool en contrabas’ – met een entourage van familie en geronselde tieners die ondertussen bedelen, zakkenrollen of trucs uithalen. Anderen richten zich bijvoorbeeld op elektronicawinkels waar ze iPads en laptops stelen die op zwarte markten worden verkocht. ‘Met de opbrengst gaan ze in september of oktober terug naar Oost-Europa waar ze ervan leven tot het volgend seizoen. Maar door de lockdown konden ze dit jaar niet reizen, niet op pleinen spelen, was er niemand buiten wiens zak je kon rollen.’

Waar leven zij nu van?

‘Ze hebben hun focus verlegd. Ik weet bijvoorbeeld dat een Roemeense familie zich nu specialiseert in ‘agricultuur’, zoals ze het noemen. Daarbij moet je niet denken aan asperges plukken, maar aan diefstal bij boeren in West-Europa, vooral in Frankrijk. Boerderijen gaan nooit dicht en zijn doorgaans makkelijk toegankelijk. Daar stelen ze katalysatoren of gps-systemen voor landbouwvoertuigen. Dat blijkt ook uit politiecijfers. Zo’n gps-systeem zit vol sensoren, het geeft bijvoorbeeld aan waar landbouwgrond te droog is, en kost op de digitale-marktplaatsen in landen als Polen en Oekraïne, waar die dingen moeilijk legaal te krijgen zijn, zo’n 20 duizend euro.

‘Een van die familieleden noemt deze nieuwe modus operandi lekker efficiënt, want voor dat bedrag moet zijn familie honderd tot tweehonderd smartphones stelen. Dat is niet alleen arbeidsintensiever, maar vergt ook meer personeel zoals kinderen van een jaar of 13, 14, want die lopen strafrechtelijk minder risico.’

Door het gebrek aan mobiliteit zijn de afgelopen drie maanden in Albanië ineens omvangrijke wietplantages in de landbouw ontstaan, stelt de hoogleraar, hoewel de Albaniërs, sinds ze lid van de Europese Unie proberen te worden, niet meer in de wiethandel zitten. ‘Door het reisverbod en het gunstige klimaat zijn de Albaniërs nu zo groot in de wietteelt dat ze kunnen concurreren met de Marokkanen.’

‘Het gevolg van de coronacrisis is ook dat de internationale drugshandel verandert. In Nederland zie je steeds meer crystal meth-labs opduiken – lokale faciliteiten worden gebruikt om drugshandel toch te kunnen voortzetten.’

Beeld Hollandse Hoogte / AFP

De grenzen gaan mondjesmaat weer open.

‘Daardoor zie je overal de straatcriminaliteit weer toenemen. In veel landen moet je bij de grensovergang een certificaat tonen dat je coronavrij bent. Er is een levendige handel in valse certificaten. Ze zijn niet altijd vals, want er staat vaak een handtekening en een stempel van een echte arts op, maar in bijvoorbeeld Servië laten artsen zich door tussenpersonen daar graag voor betalen. Die certificaten kun je gewoon bij benzinestations kopen.

‘Ook zie je dat douanes nu uitzonderlijk grote partijen drugs onderscheppen. Doorgaans zijn partijen cocaïne kleiner en onopvallender, maar door de gesloten grenzen kon dat niet meer. Je ziet ook een verlegging van transportroutes, bijvoorbeeld van Zuid-Amerika met een omweg via Afrika; criminelen zoeken routes waar nog steeds veel scheepvaartverkeer is, en de controles daardoor minder scherp dan wanneer er nauwelijks een schip binnenkomt.’

Ook de mensensmokkel ‘lijdt’ onder corona, stelt Siegel. ‘Begin dit jaar kon je al voor 200 euro via Lesbos Europa bereiken. Daarna was maandenlang geen mensensmokkelaar te vinden, en nu zijn de prijzen gestegen naar minimaal 800 euro.’

Een neveneffect van het virus is volgens haar dat de Italiaanse, Russische en Albanese maffia floreren. ‘Een kennis van me in Napels, een muzikant, heeft het voortdurend over Don Luca, een held die de plaatselijke bewoners tijdens de lockdown helpt met geld en gunsten. Hij heeft zelfs een liedje voor hem gecomponeerd, een ballade zoals de narcocorridos waarmee Mexicanen zingend hun narco-bazen vereren. Want Don Luca blijkt de lokale Camorra-man, een grote maffiabaas in de illegale sigarettenmarkt. De maffia is altijd bezig met zijn imago. Corona is voor hen perfect: iedereen heeft het financieel moeilijk, dus het is heel makkelijk om mensen afhankelijk van je te maken. Ze verstrekken leningen, zorgen dat mensen financieel kunnen overleven, want de overheid kan het niet.’

Heel menslievend.

‘Ja, en dat is heel zorgelijk. Want de sympathie van inwoners verschuift daardoor van de staat naar de maffia. Maar uiteindelijk moet daar natuurlijk wel iets tegenover staan.’

Beeld Hollandse Hoogte / AFP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden