Analyse

Waar soennitisch-sjiitische belangen botsen, vechten Saoedi-Arabië en Iran

Wat beweegt Saoedi-Arabië om net nu, nu er zicht is op vredesbesprekingen over Syrië, zijn aartsvijand Iran tegen de haren in te strijken? De geopolitiek achter 'soennieten versus sjiieten'.

Beeld Javier Muñoz

Te vuur en te zwaard - maar altijd via derden - bevechten Saoedi-Arabië en Iran elkaar op elk toneel waar soennitisch-sjiitische belangen botsen of waar ze zo'n botsing kunnen creëren door wapens en geld te sturen. Recentste wapenfeit van Saoedi-Arabië: de executie vorige week van een (vermeend pro-Iraanse) sjiitische geestelijke, wat het halve Midden-Oosten weer op zijn grondvesten deed schudden.

Waar gaat deze strijd nou eigenlijk over? Een simpele verklaring voor de rivaliteit lijkt een religieus schisma; Saoedi-Arabië zowel als Iran ziet zichzelf als de hoeder van de ware islam - respectievelijk van de soennitische en van de sjiitische variant. Het is een wereldbeeld - en in het Midden-Oosten een realiteit - dat men zich in het Westen nauwelijks kan voorstellen. Misschien is het vergelijkbaar met hoe in Europa protestanten en katholieken oorlogen voerden en hoe Europese vorsten regeerden bij de gratie van de paus en de bisschop. Ook toen al gold dat het religieus denken samengaat met politieke strategische overwegingen.

'Elk van beide regimes, Teheran en Riyad, baseert zijn legitimiteit op de claim voor alle moslims te spreken', zegt Frederic Wehrey van het Carnegie Endowment for International Peace. 'Nu regionale structuren instorten, proberen deze machten in het vacuüm te springen. Dat is een alles-of-nietsspel. Je kunt je afvragen: hoe zijn Riyads veiligheidsbelangen gediend met bemoeienis in Syrië? Waar maken ze zich zo druk om? Maar hun optreden daar is in lijn met het idee dat Saoedi-Arabië de beschermer is van soennieten en Arabieren (tegen het regime van Bashar al-Assad, een bondgenoot van het Perzische Iran, red.).'

Verketteren

Maar dat is slechts de oppervlakte; daaronder gaan veel praktischer overwegingen schuil. 'Sektarisme', het religieuze wij-zijdenken waarbij soennieten en sjiieten elkaar verketteren en naar het leven staan, is een plaag die in het Midden-Oosten nooit ver van de oppervlakte is. Maar het is ook een haat die betrokken spelers opwekken en proberen te sturen als het hun zo uitkomt. Beide partijen, maar met name de Saoediërs, wakkeren sektarisme aan uit strategische, economische en politieke overwegingen - niet in de laatste plaats uit lijfsbehoud.

Het Huis van Saoed, de duizenden prinsen waaruit de regerende familie in Saoedi-Arabië bestaat, ontleent haar legitimiteit deels aan de steun van de hardline islamistische geestelijkheid in het land, de wahabistische stroming binnen de soennitische islam. Om die steun te behouden dient het regime serieuze sociale modernisering in het land tegen te gaan - en al helemaal religieuze - en de radicale islam niet te veel in de weg te leggen. Versterking van (radicale) soennieten in de regio, en sinds de Islamitische Revolutie in 1979 het ondermijnen van Iraanse belangen, zijn deel van het pact dat de macht van het Huis van Saoed garandeert. Nu Saoedi-Arabië regionaal aan invloed inboet en dalende olieinkomsten voor binnenlandse onvrede zorgen, is een nieuw conflict met Iran bovendien een aardige manier om de hekken thuis te sluiten.

Ook op regionaal vlak worden de twee concurrenten goeddeels gedreven door ouderwetse machtspolitiek, zegt Wehrey: 'Zowel Saoedi-Arabië als Iran kijkt naar de regio door een realistische lens. Ze steunen wie ze kunnen om hun eigen invloed te vergroten, en veel van hun bondgenoten zijn nu eenmaal religieuze spelers. Maar dat beleid van strategische competitie verhoogt wel de sektarische temperatuur in de regio. Ze spelen met vuur door wapens, geld en opruiende media naar conflicten te pompen. Dat is brandstof voor IS; Saoedi-Arabië kan zeggen dat ze daar tegen de groep zijn, maar sektarische geestelijken en media spuien sektarische retoriek.'

Eeuwenoude strijd

Soennisme en sjiisme zijn de hoofdstromingen in de islam. Ze gaan terug tot de opvolgingsstrijd na de dood van Mohammed in 632. De soennieten zien de kaliefen als diens rechtmatige opvolgers. Volgens de sjiieten wees Mohammed zijn neef en schoonzoon Ali als opvolger aan. Van de 1,5 miljard moslims wereldwijd is ruim 85 procent soenniet, 10 procent is sjiiet. Hier leest u meer over de twee stromingen.

Bloedbaden

Naarmate angst voor overheersing door 'het sjiitische kwaad' onder soennieten toeneemt en een redelijk alternatief achterwege blijft, groeit immers de rekrutenvijver voor de soennitische extremisten van IS. In Irak en Syrië werd de groep groot dankzij steun vanuit de gefrustreerde soennitische gemeenschap, die door de sjiitische regering in Bagdad jarenlang economisch en politiek was gemarginaliseerd. Dan maar IS proberen. De aanhoudende bloedbaden die Assad aanricht in Syrië, bewapend en gefinancierd door Iran, drijven wat ooit pro-democratische rebellen waren massaal in de armen van jihadistengroepen als Islamitische Staat.

Iran is dan ook voorzichtiger met het aanwakkeren van sektarisme. Teherans interventie in Irak, waar het tienduizenden strijders in sjiitische pro-regeringsmilities bewapent en financiert, moet voorkomen dat Iran een instabiel broeinest van terrorisme aan zijn grenzen krijgt, en moet als het even kan Westerse en Saoedische invloed in Irak tegengaan.

Iran steunt het regime van de Syrische president Assad omdat het dient als brug naar Hezbollah in Libanon, waarmee Teheran een vooruitgeschoven post pal op de grens met Israël heeft. Assad is overigens weliswaar lid van een sjiitische minderheidsgroep, maar hij houdt van een wijntje en staat mijlenver van de religieuze leer in Iran.

'De bottom line van Irans buitenlands beleid is het beschermen van de grenzen, de staat, en de islamitische revolutie', zegt Shervin Malekzadeh, politicoloog verbonden aan het Amerikaanse Swarthmore College. 'Er zijn zeker machtige elementen in bijvoorbeeld de Revolutionaire Garde die het zien in religieuze termen, het helpen van hun sjiitische broeders, maar uiteindelijk is het een nationalistisch beleid. Bovendien: sjiieten zijn wereldwijd ver in de minderheid. Het doet Iran dan weinig goed om sektarisch denken op te stoken.'

Pelgrims tijdens het vrijdaggebed in Mekka, Saoedi-Arabië.Beeld ap

Klassenconflict

Goed, Iran mag het dan meer om nationalistische belangen gaan, het resultaat van al die wapens en fondsen voor expliciet sjiitische milities en regeringen is natuurlijk hetzelfde als dat van het Saoedische beleid: groeiend sektarisme - en daarmee bloedvergieten, verdeling, ontrafeling van staatsstructuren. Bovendien is de Iraanse leer gestoeld op export van De Revolutie: het verwerven van rechten voor de onderdrukten. Ziedaar de steun voor soennitische Palestijnse groepen die tegen Israël vechten. Dat maakt het geschil tussen Saoedi-Arabië en Iran ook tot een klassenconflict: het steenrijke Saoedische koningshuis vreest al die Iraanse retoriek over het versterken van de verworpenen der aarde.

Ondertussen verliezen beide kemphanen steeds meer de controle over de haat en het geweld die ze in de regio opstoken. Het resultaat zien we onder meer in Syrië en Irak. Wanneer de nationale identiteit aan gewicht verliest, vallen bevolkingsgroepen terug op religieuze en/of tribale identiteit en zoeken ze langs die lijnen machtige beschermheren van buiten. De Iraans-Saoedische Koude Oorlog mag dan gaan om militaire, economische en politieke macht in het Midden-Oosten, ze woedt tegen een achtergrond van religieuze geschillen die bij velen net zo makkelijk ontvlammen als die tussen Europese katholieken en protestanten in een grijs verleden. Met de executie van Nimr al-Nimr, de sjiitische sjeik, wordt de regio dieper de neerwaartse spiraal in getrokken.

Deze nieuwe sektarische ruzie is bovendien slecht getimed: net nu, uiterst voorzichtig, de eerste aftastende gesprekken hebben plaatsgevonden over een vredesplan voor Syrië en Jemen. Net nu een Iraakse stad, Ramadi, is heroverd op IS dankzij - voor het eerst - een samenwerking tussen soennitische stammenstrijders en de door sjiieten geleide regering - een broos en net ontluikend front in de strijd tegen IS dat cruciaal is wil IS worden verslagen en Irak zich op termijn stabiliseren. De lachende derde bij de opvlammende sjiitisch-soennitische haat door hernieuwde strijd tussen Iran en Saoedi-Arabië is dan ook Islamitische Staat, dat weer een verse lading rekruten tegemoet kan zien.

Het huis van Saoed staat op instorten

'Het Westen heeft altijd alles gedaan om de Saoedische koninklijke familie, ondanks haar steun aan het jihadistisch terrorisme, in het zadel te houden omwille van de stabiliteit in de regio. Maar die tijd is voorbij', schrijft David P. Goldman, buitenlandcommentator en auteur van 'How Civilizations Die'.

Hezbollah en Syrië

Een anti-Israëlische 'as van verzet'

De afgelopen jaren heeft de Iraanse regering vliegtuigen vol wapens en elitetroepen naar Syrië gestuurd, miljarden aan kredieten verleend, en de Libanese sjiitische beweging Hezbollah naar het kamp van president Bashar al-Assad gedirigeerd.

Een blik op de kaart leert waarom: via de luchthaven van Damascus en de Middellandse Zee is Syrië een essentiële schakel in de bevoorradingsketen naar Hezbollah in Libanon. Via Hezbollah kan Iran Israël met raketten bestoken wanneer dat zo uitkomt, bijvoorbeeld als Israël dreigt met een bombardement op nucleaire centrales in Iran. (Hezbollah direct in Libanon bewapenen is lastig door het verdeelde politieke landschap ter plaatse en de aanwezigheid van de VN-vredesmacht UNIFIL.)

Iran, Syrië en Hezbollah voeren als een triumviraat dezelfde anti-Israëlische en pro-Palestijnse strategie, en het in stand houden van die zelfbenoemde 'As van Verzet' is topprioriteit voor Iran. Bovendien vreest Iran, net als Rusland, dat regime change met Westerse steun in Syrië een trend creëert waaraan het zelf ooit ten prooi zou kunnen vallen.

Ondertussen bewapenen Saoedi-Arabië en andere Golfstaten - waaronder met name Qatar - hardline soennitische rebellen. Particulieren en religieuze figuren in de Golfstaten, met name Koeweit, werden lang ongemoeid gelaten als ze openlijk collecteerden voor Al Qaida en Islamitische Staat.

Saoedi-Arabië en zijn bondgenoten willen de as Iran-Syrië-Hezbollah nu doorbreken. Zij proberen de val van Assad te bespoedigen in de hoop dat hij wordt vervangen door een soennitische regering. Dat zou ook Hezbollah verzwakken in Libanon, waar soennieten en sjiieten chronisch wedijveren om de macht en Hezbollah nu de boventoon voert.

Irak en Islamitische Staat

Wie trekt aan de touwtjes in Bagdad?

Saddam Hussein was in 2003 nog niet van zijn troon getrokken of Iran en Saoedi-Arabië begonnen een dodelijk spelletje touwtrekken om invloed in Irak. Hussein was een soenniet, maar een kleine tweederde van de bevolking is sjiitisch. Na Saddam's val hoopte die meerderheid eindelijk de macht te krijgen, en Iran zag zijn kans schoon om een pro-Iraanse sjiitische buur te creëren.

Saoedi-Arabië wilde dat voorkomen. Het deksel was van de sektarische kookpan in Irak, en mede dankzij wapenleveranties vanuit Iran en soennitische Golfstaten was jarenlang soennitisch-sjiitisch geweld het gevolg. Tienduizenden mensen stierven.

De sjiitische premier Nouri al-Maliki kreeg in 2006 de macht in Irak en discrimineerde de soennitische minderheid op politiek en economisch vlak. Resultaat: opkomst van Al Qaida en later Islamitische Staat.

Inmiddels bestrijden zowel Saoedische vliegtuigen als Iraanse troepen IS, maar elk op eigen houtje en met hun eigen bondgenoten. Iran wil soennitisch extremisme tegengaan en hoopt na IS op een pro-Iraanse regering, maar wel eentje die soennieten behoorlijk behandelt en daarmee eindelijk eens wat stabiliteit brengt.

Er is ook een religieus element; imams Ali en zijn zoon Hussein liggen begraven in respectievelijk Najaf en Karbala, en Iran wil koste wat het kost voorkomen dat IS die plaatsen in handen krijgt.

Islamitische Staat ziet - net als Al Qaida - het Saoedische koningshuis als een pro-Amerikaans stel verraders en heeft het ferm op de doelwittenlijst staan. Saoedi-Arabië steunt de strijd tegen IS, maar worstelt. Riyad wil voorkomen dat een val van IS Iraanse dominantie in Irak versterkt, maar opties voor het vergroten van Saoedische invloed zijn beperkt; de relatie tussen Saoedi-Arabië en de soennitische bevolking in Irak is nooit erg goed geweest. Bovendien moet Saoedi-Arabië rekening houden met hardline soennieten thuis, die met argusogen zien hoe hun regering een soennitische beweging aanvalt en die bovendien altijd klaarstaan om de geloofsbrieven van het Saoedische koningshuis te ondermijnen.

De sjiitische voormalige premier van Irak, Nouri al-Maliki.Beeld ap

Jemen en de Arabische Golf

Lokale grieven als katalysator

Dichter bij huis voor Saoedi-Arabië, in landen als Jemen en Bahrein, roeren sjiitische bevolkingsgroepen zich eveneens. In Bahrein is de sjiitische meerderheid al sinds de Arabische Lente van 2011 in opstand tegen het soennitische koningshuis. In Jemen brak dit jaar een volbloed burgeroorlog uit nadat een sjiitische minderheidsgroep probeerde het land over te nemen. Saoedi-Arabië viel binnen om dat te stoppen.

Riyad is ervan overtuigd dat Iran de opstanden in Bahrein en Jemen actief aanvoert, als deel van een snood plan om de soennieten in Saoedi-Arabië langzaam te omsingelen met aan hen vijandige staten. 'Er is een heel sterk gevoel van belegering onder de bevolking in Saoedi-Arabië,' zegt Frederic Wehrey van het Carnegie Endowment Center. 'Vanuit Jemen voelen ze zich echt bedreigd. En er is daar ook assistentie vanuit Iran (voor de sjiitische Houthi-rebellen). Maar is die cruciaal voor hun opstand? Ik denk het niet.'

Riyads veiligheidszorgen zijn desondanks reëel: Houthi's hebben met raketten vanuit Jemen Saoedi-Arabië beschoten. Riyad vreest bovendien niet alleen Iraanse invloed, maar wil ook voorkomen dat het instabiele Jemen verder ontrafelt; Al Qaida en IS hebben er vaste voet aan de grond en zouden het als basis kunnen gebruiken voor aanvallen op Saoedi-Arabië. Jemen grenst aan de strategische Bab al-Mandab, een flessehals aan de Rode Zee waardoor 40 procent van 's werelds maritieme olietransporten gaat - een flink deel vanuit Saoedi-Arabië.

Bahrein op zijn beurt grenst aan de Oostelijke Provincie van Saoedi-Arabië, waar de meeste sjiitische Saoediërs wonen. Riyad is bang dat succes voor de sjiitische opstandelingen in Bahrein een katalysator wordt voor onrust onder hun geloofsgenoten in Saoedi-Arabië.

Maar net als in Bahrein is de directe hulp van Iran aan opstandelingen waarschijnlijk beperkt; een koorddans om anti-Saoedische krachten licht te versterken zonder een escalatie uit te lokken, waarbij Iran niets te winnen heeft. De opstanden in deze landen zijn veelal ingegeven door lokale grieven: langdurige marginalisering van sjiieten door de (grotendeels) soennitische regering.

Soennisme en sjiisme zijn de hoofdstromingen in de islam. Ze gaan terug tot de opvolgingsstrijd na de dood van Mohammed in 632. De soennieten zien de kaliefen als diens rechtmatige opvolgers. Volgens de sjiieten wees Mohammed zijn neef en schoonzoon Ali als opvolger aan. Van de 1,5 miljard moslims wereldwijd is ruim 85 procent soenniet, 10 procent is sjiiet.

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden