Waar rook is, was onderzoek

Nederlandse onderzoekers produceren steeds meer met steeds minder mensen en de kwaliteit is niettemin uitstekend. En toch is dat geen goed nieuws, vinden de universiteiten....

KEURIGE rapportcijfers, deze week, voor de Nederlandse universiteiten. 'Het Nederlandse onderzoek behoort tot de Top-10 van de wereld. Dat geldt zowel voor de wetenschappelijke productie als voor de kwaliteit. De invloed van het Nederlandse onderzoek is in bijna alle wetenschapsgebieden meer dan gemiddeld.' Aldus de nota Kengetallen Universitair Onderzoek 1998 van de vereniging van universiteiten VSNU.

Maar wie op het VSNU-hoofdkantoor in Utrecht opgetogen gezichten verwacht, komt bedrogen uit. Het fundamenteel onderzoek staat onder druk, meldde vorige week al een persbericht. En voorzitter prof. dr. Rein Meijerink is niet vrolijker. 'Er is al jarenlang tegen de verdrukking in geopereerd. De vraag is, hoe lang houd je dat vol?'

Of dat geluid de Haagse onderwijspolitiek zal overtuigen, is niet op voorhand duidelijk. Er zitten namelijk wonderbaarlijk opbeurende kanten aan de fraaie jaarcijfers (tot 1998) van de VSNU. Mirakel 1: het aantal publicaties stijgt, terwijl het aantal onderzoekers daalt. Mirakel 2: de kwaliteit is flink bovengemiddeld, terwijl Nederland volgens OESO-cijfers behoorlijk onder de maat investeert (iets meer dan 2 procent van het bruto binnenlands product).

Moet de conclusie niet gewoon zijn, dat het goed gaat met de research-afdeling van de bv Nederland, hoezeer de directie de boel ook laat verslonzen?

Dat zou misschien zo zijn, zegt publicatie-onderzoeker dr. Robert Tijssen van het CWTS in Leiden, als kon worden vastgesteld wat er eigenlijk gaande is. 'Ik zie ongeveer dezelfde trends: productie en productiviteit nemen toe. Er lijkt nieuw leven in het universitair bestel te komen. Zijn de zwakke broeders het eerst afgevallen? Of weet men noodgedwongen gewoon beter hoe het spel gespeeld moet worden?'

Na alle opeenvolgende bezuinigingen op hoger onderwijs, vooral onder Paars, hadden velen allang een wegkwijnende wetenschap verwacht. Sinds 1993 daalde het aantal fundamenteel onderzoekers fors: van 8346 naar 7579 in 1998. Een deel van hen stapte over op contractresearch voor bedrijven en overheden, waardoor er uiteindelijk niet 10 maar nog altijd wel 3,5 procent minder onderzoekers zijn dan destijds.

Toch groeide het aantal wetenschappelijke publicaties sinds 1993 met 6 procent, waarvan het grootste deel - na jarenlange stagnatie - in 1998 zelf. Nederland produceert 2,55 procent van alle wetenschappelijke publicaties in de wereld, en is er achtste mee op de wereldranglijst, net achter Australië. En veel werk wordt meer dan gemiddeld geciteerd door derden.

Volgens onderzoeker Tijssen, die voor het ministerie van Onderwijs bij het CWTS werkt aan het jaarboek 1998 van wetenschap en techniek in Nederland, is er één duidelijk aanwijsbare verandering: sinds enkele jaren wordt bij visitaties van universitaire groepen zeer zwaar de nadruk gelegd op wetenschappelijke productiviteit, aantallen publicaties dus. 'Publish or perish is meer dan ooit aan de orde van de dag, dat weet iedereen aan de universiteit.'

Ook VSNU-voorzitter Meijerink denkt dat de uitstekende kwaliteit van het Nederlandse onderzoek te danken is aan strenge beoordelingen. 'Het dorre hout is er nu wel uit.'

Maar zijn analyse van het prachtrapport is toch een andere. 'De meevallende productiviteit komt vooral op conto van het aio-stelsel, dat heeft begin jaren negentig een impuls gegeven waarvan je nu nog naijlende effecten ziet. Maar het is een kachelpijp, het duurt een aantal jaren voor je effect ziet van ingrepen. De komende jaren gaan we aan de productie echt de afbraak van de staf vanaf 1993 zien.'

De laatste tijd hebben de universiteiten een intensieve lobby gevoerd in Den Haag om het tij zo snel mogelijk te keren. Vorig jaar onderschreef minister Hermans hun analyse al goeddeels in zijn Wetenschapsbudget, zij het dat hij geen geld had voor verregaande verbeteringen. Meijerink: 'Maar dat is niet vol te houden. Je kunt nu de krant niet openslaan of er staan nieuwe meevallers in.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden