ReportageRegionale energieplannen

Waar precies komen straks de windmolens en zonneparken voor de energietransitie?

Om het Klimaatakkoord te halen moeten er veel meer windmolens en zonnepanelen bij. Waar moeten ze komen? En wie beslist eigenlijk waar die komen te staan?

Windmolens tussen Zeewolde en Almere.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Die avond, midden september, staan er brisante punten op de agenda van een vergadering in de gemeente Heerde. Waar in de Cleantech Regio (waarin ook Apeldoorn, Deventer en Zutphen liggen) komen de windmolens, en hoeveel? Waar komen de zonneparken? De energietransitie laat ook dit landelijke dorp, ingeklemd tussen Zwolle, de IJssel en de Veluwe, niet  onberoerd.

Er zijn twee shifts van elk elf mensen. Van de genodigden is wethouder Wolbert Meijer er één, drie van hen zijn ambtenaar, twee zijn bestuurders van de energiecoöperatie Heerde Energiek en één is verslaggever van de Volkskrant.

Honderden van zulke bijeenkomsten zijn er in het hele land geweest, om de Regionale Energie Strategieën RES voor te bereiden. In die RES’en moet, zoals is voorgeschreven door het Klimaatakkoord van 2018, worden gepland waar de windmolens komen, en waar de zonneparken die in 2030 minimaal 35 terawattuur aan duurzame stroom gaan produceren.

Een heftig debat werd het niet in Heerde, integendeel: er lijkt warempel sprake van overeenstemming. Als er een kaart op de wand wordt geprojecteerd met zoekgebieden voor windmolens langs de snelwegen die de Veluwe doorsnijden: geen uitroepen van afschuw, geen emoties. Er worden vragen gesteld; erger dan dat wordt het die avond niet. Wethouder Wolbert Meijer kan rustig uitpraten als hij met zachte stem antwoord geeft. ‘We zitten nog met dilemma’s’, erkent hij. ‘Als jullie ons daarbij kunnen helpen, graag: die hulp hebben we hard nodig.’ En op steun kan hij rekenen: ‘We moeten vooruit’, zegt een van de mannen van de energiecoöperatie, ‘het duurt allemaal te lang.’

Windmolenhaters en klimaatredders

De Volkskrant zat in enkele van deze vergaderzaaltjes – in dit proces ‘ateliers’ genoemd – en de indruk is dat de grote tegenstelling tussen windmolenhaters en klimaatredders er niet in alle heftigheid is losgebroken. In de zaaltjes zaten de vertegenwoordigers van netbeheerders, van milieuorganisaties, van vakbonden en ondernemersorganisaties, oftewel: ‘stakeholders’, meestal op uitnodiging. In het algemeen mensen die de energietransitie beschouwen als een uitdaging, die ermee vooruit willen.

Het resultaat uit al die zaaltjes lijkt op het eerste gezicht de goedkeuring van het PBL wel te kunnen wegdragen. Die 35 terawattuur lijkt er wel te komen, denkt het PBL, al is er wel een duidelijke voorkeur voor dure oplossingen; zonneparken in plaats van windparken, en zonneparken op het dak liever dan in het veld. Erg concreet zijn de RES’en niet. Waar al die installaties moeten komen, is op zijn best in ruimgetekende ‘zoekgebieden’ aangeduid. In februari denkt het PBL met zijn oordeel te komen, en daarna moeten de gemeenteraden, Gedeputeerde Staten en de parlementen van de waterschappen binnen elke regio hun definitieve RES nog goedkeuren.

Marcel Boogers, bestuurskundige aan de Universiteit van Twente, is zeer kritisch over de manier waarop de RES’en, de ingrijpendste ruimtelijke plannen sinds jaren, tot stand zijn gekomen. Hij hekelt de constructie waarbij gemeenten, provincies en waterschappen samen energieregio’s vormen. ‘In gewoon regionaal bestuur is het duidelijk wie welke rol heeft, wie verantwoording moet afleggen aan wie. In deze regio’s niet.’

Gemeenten, provincies en waterschappen moeten in een regio samenwerken om een RES te maken. Maar wat gebeurt er als één tegen is? Dan volgt volgens Boogers ‘een soort mediation door de koepels van de gemeenten, de provincies en de waterschappen’, dus VNG, IPO en Unie van Waterschappen. En als dat niets oplevert? ‘Dan kan de provincie met een aanwijzing komen.’ Die kan dan bepalen dat een windpark er toch moet komen, ook al wil de gemeenteraad niet. Zijn conclusie: ‘De gemeenteraden mogen meedoen, maar hebben niet veel te zeggen.’

Geen wettelijke basis

De bestuurskundige ziet een nog veel groter bezwaar. ‘Er is voor deze manier van besturen geen wettelijke basis. De procedure staat alleen in het Energieakkoord beschreven.’ Er is geen bestuurslaag aan te wijzen die de verantwoordelijkheid heeft, en dus is niet duidelijk ‘wie het de burger gaat uitleggen’ dat die windmolen in zijn achtertuin komt.

‘Dit is wel een risico voor de democratische rechtsstaat. Het is voor niemand te achterhalen hoe de besluitvorming tot stand is gekomen. Een proeftuin, ja, daar lijkt het op. Er zijn zeker mensen erg enthousiast over. Zij dromen er al van om dit model ook op andere gebieden toe te passen, zoals in de woningbouw en de zorg. Vooral ambtenaren zijn er gek op. Waar dit toe zou leiden? Tot ambtenarenzelfbestuur. Zelfs de voorstanders vragen zich nog af hoe dit democratisch te legitimeren.’

Her en der rijzen al politieke problemen. Zo gaat de gemeenteraad van Texel de hoofdzaak van de RES, wel of niet wind- en zonneparken op het eiland, in een referendum aan zijn bevolking voorleggen. De raad kwam er zelf niet uit, en het college van B en W viel in het debat uiteen.

Odile Rasch, die als programmamanager de totstandkoming van de RES in Noord-Holland-Noord leidde, is niettemin best tevreden. Zelfs het feit dat er naast de officiële RES inmiddels al twee alternatieve RES’en zijn ingediend, deert haar niet, integendeel. ‘Eén alternatief is opgesteld door ondernemers en natuurclubs samen. Dat is op zichzelf al een heel interessante combinatie. Ook dat andere plan bevat heel interessante elementen, over eilandjes in het IJsselmeer waar zonnepanelen op zouden moeten komen. Dat gaan we zeker bestuderen.’

Rasch weet dat het werk nog lang niet klaar is. ‘Nu is het allemaal nog niet concreet. Maar als er straks plaatsen worden aangewezen waar die windmolens moeten komen, dan worden de mensen wakker.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden