Waar/onwaar

Opeens was hij overal: de fact checker. Hoe blij moeten we met hem zijn?

In januari 2012 introduceerde nrc.next een nieuwe rubriek, next.checkt, waarin beweringen op juistheid worden gecontroleerd. Beetje raar om het normale journalistieke handwerk onder te brengen in een apart rubriekje, maar vooruit: nrc.next doet de dingen graag net even anders.


Ergens in de afgelopen weken heeft de fact checker zich opeens in razend tempo vermenigvuldigd. Je staat 's ochtends sinaasappeltjes te persen met je slaperige kop, je zet BNR Nieuwsradio aan en daar springt het kreng al op je nek. 'Feit of fabel?', klinkt een zwoele vrouwenstem. 'The Fact Club!' Een zakelijke mannenstem neemt het over: 'Oneliners van politici klinken meestal erg overtuigend, maar is het ook allemaal waar? Tijdens deze verkiezingscampagne checkt The Fact Club het waarheidsgehalte van politieke uitspraken. Bij mij in de studio Pepijn van Dijk, goeiemorgen Pepijn, fijn dat je er bent, wélke uitspraak heb je voor ons gecheckt vandaag?'


De rest van de dag wijkt de fact checker niet meer van je zijde. Hij stuurt nieuwsbrieven en tweets. Hij duikt op in de krant. Hij praat mee bij Nieuwsuur van de NTR. Hij zit in Wat kiest Nederland van RTL4. Gek word je van die gast.


Vooral omdat hij soms maar wat doet. Zo haalde 1 Voor de Verkiezingen Wouke van Scherrenburg binnen als fact checker, maar in het programma zelf wordt ze aangekondigd als 'politiek commentator'- en inderdaad becommentarieert ze meer dan ze checkt.


Waar komt die fact checkers-plaag vandaan?


Amerikaanse, Britse en Duitse nieuwsredacties hebben al decennia mensen in dienst die elk verhaal checken voor het naar de drukker gaat. Is de geïnterviewde echt in 1958 geboren, en was zijn schoonmoeder inderdaad miss Alabama toen ze nog geen 200 pond woog en ook geen snor had? Later gingen websites zich in het genre specialiseren en op hun beurt de gevestigde media controleren.


De huidige Nederlandse hype op het gebied van fact checking is deels een echo van wat er in het buitenland gebeurt, maar hangt vooral samen met de naderende verkiezingen. En dan vooral met het gegeven dat politici in de aanloop daarnaartoe nog wel eens willen liegen. (Om de een of andere duistere reden gebruiken veel journalisten in plaats van 'liegen' graag het woord 'jokken'. Waarom toch? Het is zo'n infantiel woord.)


Maar liegende politici zijn van alle tijden. In DWDD vertelde VVD-coryfee Hans Wiegel afgelopen dinsdag glunderend hoe zijn opponent Joop den Uyl in de vorige eeuw keer op keer soepeltjes 'langs de waarheid gleed', net als Wiegel zelf trouwens - zo ging dat nu eenmaal en zo gaat het nog steeds.


De politici zijn niet veranderd. Wel veranderd zijn de media. Nog niet eens zo heel lang geleden was het checken van feiten de belangrijkste dagelijkse bezigheid van elke serieuze journalist. Het was zijn werk, om precies te zijn. Lezers kochten een krant zelfs vooral omdat er gecheckte facts in stonden. Een fact check-rubriek in hun krant zouden die lezers maar merkwaardig hebben gevonden; je zet toch ook geen roddelrubriek in Privé?


Ik lees steeds dat de opkomst van de fact checkers zo'n positieve ontwikkeling is: hoera, feiten! En natuurlijk zou het prachtig zijn als ook Nederlandse redacties standaard werden uitgerust met fact checking departments. Maar dat soort fact checking heeft heel weinig te maken met wat Wouke van Scherrenburg doet, namelijk op tv voorlezen wat er de afgelopen week in de Telegraaf stond en daarna uitleggen waarom die krant niet deugt.


Als serieuze media aparte rubriekjes gaan bedenken om gecheckte feiten in onder te brengen, is de rest van de ruimte kennelijk gevuld met andere dingen: opinie, gebabbel, gezelligheid. Heel leuk allemaal - maar wel als bijzaak, niet als hoofdingrediënt.


Want uiteindelijk is geloofwaardigheid nog altijd het belangrijkste dat een krant of een nieuwsrubriek zijn consument te bieden heeft. En die geloofwaardigheid komt niet van meningen, maar van harde feiten. Comment is free, but facts are sacred, zei Guardian-baas Charles Prestwich Scott in 1921. Zo is het maar net. Een een beetje journalist checkt die heilige feiten zelf.


Jean-Pierre Geelen en Wilma de Rek beschouwen om en om de grotere verbanden in de media van deze week


Meer over