Waar / niet waar

Wat zijn we geneigd te denken? Een land dat neutraal blijft tijdens een oorlog, raakt er niet wezenlijk bij betrokken. Wat zegt de wetenschap? Onpartijdigheid trekt soms juist problemen aan.

Een land dat neutraal is, roept het beeld op van een rots in de branding. Zelfs al hebben de buren ongelofelijke ruzie, binnenshuis blijft het rustig. Een land als Zwitserland past prima in dat plaatje: in beide wereldoorlogen was het omringd door bekvechtende partijen, maar bleef het - mede dankzij de hoge bergtoppen bij de landsgrenzen - neutraal. Nederland was in de Eerste Wereldoorlog ook neutraal. Maar bood dat ons land dezelfde rust als Zwitserland?


Op het eerste gezicht wel. Het scheelde nogal wat doden en gewonden. Franse, Britse en Duitse soldaten stierven massaal in de loopgraven of keerden verminkt terug. Nederlandse soldaten bleeft dat bespaard en Nederlandse burgers hoefden evenmin te vrezen voor oorlogsgeweld.


Maar neutraliteit garandeert niet dat je kan wegkijken wanneer de pleuris uitbreekt. Sterker nog: de officiële onpartijdigheid bracht Nederland in de Eerste Wereldoorlog juist in benarde situaties, zo blijkt uit onderzoek van Samuël Kruizinga, historicus aan de Universiteit van Amsterdam. Met twee collega's, Paul Moeyes en Wim Klinkert, beschrijft hij zijn vondsten in het boek Nederland neutraal - De Eerste Wereldoorlog 1914-1918.


Een van de ingrijpendste kopzorgen waarmee de Nederlandse overheid door de neutraliteit te maken kreeg, was de enorme toestroom aan vluchtelingen. Meer dan een miljoen Belgen staken de grens over, kort nadat Antwerpen in oktober 1914 was gevallen. Op een eigen bevolking van zes miljoen was dat ontzettend veel: een op de zeven inwoners was ineens Belg.


'Tot die tijd had Nederland wat vluchtelingenbeleid betreft alleen een procedure om verdwaalde Duitse zwervers terug te zetten', licht Kruizinga toe. 'Er lag geen enkele aanpak klaar voor de opvang van een miljoen Belgen.'


Het bleek een recept voor problemen. Ten eerste reageerden veel Nederlanders verontrust: ze waren onder andere bang dat de Belgen hun banen zouden inpikken. Voor de vluchtelingen besloot de regering opvangkampen te bouwen, maar die waren niet best georganiseerd. De lokale kampbeheerders spraken bijvoorbeeld meestal geen woord Frans, terwijl veel Belgen niet anders verstonden. Veel Belgen vonden het kampleven zo slecht dat ze liever terugkeerden. Ook veel gevluchte Belgische soldaten wilden terug, maar de Nederlandse neutraliteit stond dat niet toe: als ze troepen lieten terugkeren, zouden ze partij kiezen. Een ontsnappingspoging leidde in kamp Zeist tot een schietincident waarbij acht Belgen stierven.


Aan het eind van de oorlog kreeg Nederland te maken met een heel bijzondere vluchteling: de Duitse keizer, Wilhelm II. In 1918, toen duidelijk werd dat zijn strijdkrachten aan het kortste eind zouden trekken, besloot Wilhem II uit te wijken naar Nederland. 'De keizer was hier na vier jaar oorlog bepaald niet populair', zegt Kruizinga. 'De overheid liet direct een stel juristen uitzoeken of ze hem alsnog konden weigeren.' Dat was helaas in strijd met nog altijd geldende Nederlands-Duitse verdragen. Zo kreeg Wilhelm II asiel. Dat leidde bijna tot een nieuw probleem, omdat de geallieerden om uitlevering wilden vragen. Maar ze bedachten later dat een machteloze keizer in ballingschap een prima uitkomst was.


Vanwege dit soort druk van buitenaf is neutraliteit lastig vol te houden, zegt Kruizinga. In de Eerste Wereldoorlog dwongen de oorlogvoerende landen Nederland wel eens partij te kiezen: Duitsland wilde liever niet dat Nederland handel dreef met Groot-Brittannië, de Britten eisten het omgekeerde.


'Je ontkomt niet aan invloeden van buitenaf, zeker niet als ze de immense schaal van de Eerste Wereldoorlog hebben', zegt Kruizinga. 'Een rare vergelijking misschien, maar het WK voetbal is net zoiets. Wie er neutraal in staat en er niks van vindt, kan toch geraakt worden door de gevolgen ervan, zoals files of afgesloten stadsdelen.'

Op pagina 40 de recensie van Nederland neutraal

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden