Waar moeten deze Krimschatten naartoe?

Toen de expositie 'De Krim' naar Amsterdam kwam, was het schiereiland nog gewoon Oekraïens. Nu de Russen de Krim hebben geannexeerd, is de vraag: van wie is de collectie?

Armband, goud met inleg van rode stenen (kornalijn) en groen glas, 1ste eeuw n.Chr. Beeld Kiev, Museum van de Historische Schatten van Oekraïne

De museumbezoekers komen er ook niet helemaal uit. Uit het gastenboek: 'Stuur alles terug naar de Krim. Stop met hulp aan de nazi's in Kiev.' Of: 'Bewaar maar in Nederland, tot ze daar bij zinnen zijn gekomen.' En: 'Ben benieuwd hoe het verder gaat met de terugreis. Rusland is niet mals.'

In het schemerduister van de zalen van het Allard Pierson Museum in Amsterdam staan de schatten van De Krim - Goud en geheimen van de Zwarte Zee nog enkele dagen fraai uitgelicht. Een gouden pronkhelm uit de 4de eeuw voor Christus waarop Scythische strijders zijn afgebeeld, lakdoosjes uit China - westelijker zijn ze nooit aangetroffen -, grafstenen, amforen, oliekruiken, ragfijne goudlovertjes. Op dit schiereiland is van alles langs geweest: Grieken, Sarmaten, Romeinen, Goten, Hunnen. Zie hoe de culturen uit de oudheid hier elkaar voortdurend aflosten.

Scythische pronkhelm, goud, 4de eeuw v.Chr. Beeld Kiev, Museum van de Historische Schatten van Oekraïne
Aardewerken kruikjes in de vorm van een ram, 2de-3de eeuw n.Chr. Beeld Simferopol, Centraal Museum van Tauris

Een beetje wrang is het wel: de jongste verschuiving op het schiereiland in de Zwarte Zee komt op de tentoonstelling niet aan bod, maar bezorgt het museum meer hoofdpijn dan de zorg voor de glanzende schatten in de vitrines. De clash op de Krim resoneert op de Oude Turfmarkt. Komende zondagavond gaan de deuren van de tentoonstelling dicht en na maanden juridische haarkloverij staat nog altijd niet vast welke bestemming er op de transportkisten en verhuisdozen komt te staan. Wordt het retour afzender, te weten de vijf Oekraïense musea die de honderden objecten begin dit jaar in bruikleen hebben afgestaan, maar waarvan er vier intussen op door de Russen ingelijfde Krim liggen - in Bachtsjisaraj, Kertsj, Sebastopol en Simferopol? Of gaat alles naar Kiev, waar het Oekraïense gezag beweert nog altijd de enige en wettelijke eigenaar van al het moois uit de Krim-oudheid te zijn?

Vorige week maakte het museum bekend dat de boedel voorlopig wordt opgeslagen, op een niet nader te benoemen plek. Laat een rechter of een arbiter maar uitmaken wie er recht heeft op de collectie. Wie weet, komen de betrokkenen zelf wel tot overeenstemming. Daarmee hoopt het Allard Pierson te voorkomen dat de partij die zich benadeeld voelt, het museum met een schadeclaim opzadelt. Meteen volgde weer radiostilte, het speelveld zit vol juridische valkuilen, de advocatuur wroet nog in de mêlee van kleine letters in contract, wet en verdrag.

De reacties op het besluit zijn in lijn met de stellingen die al eerder waren betrokken. Een zegsman van het Russische ministerie van Cultuur, Kirill Rybak, sprak van onwil van het museum. 'Kievs claim mag geen belemmering vormen. We gaan ervan uit dat de contracten worden nageleefd en de voorwerpen terugkeren naar de musea in de Krim.' In een verklaring van het departement: 'Niet terugsturen betekent een gevaarlijk precedent voor de schending van de integriteit van museumcollecties.'

Ook musea zelf kwamen desgevraagd met commentaar. Volgens het Geschiedenis- en Cultuurpark Kertsj moeten de voorwerpen terug naar de plek waar ze ooit gevonden zijn en bewaard zijn gebleven. 'Ze vormen een onvervreemdbaar onderdeel van het archeologisch erfgoed van het Krim-schiereiland.' Het Nationaal Park van Taurisch Chersonèsos noemt de beslissing van het Allard Pierson 'moeilijk te billijken, in wettelijk opzicht'. Het park kondigt aan dat advocaten alles zullen doen 'om onze rechten en belangen te beschermen'. Directeur Andrej Malgin van het Centraal Museum van Tauris in Simferopol verklaarde al eerder te beseffen dat nu twee staten het eigendom opeisen, maar volgens hem weegt het eigendomsrecht van de musea toch echt het zwaarst.

Ijzeren zwaard met gouden greep en schede. Dergelijke zwaarden waren vooral in de 4de eeuw v.Chr. wijdverbreid onder Scythen. Beeld Kiev, Museum van de Historische Schatten van Oekraïne
Gesp van een riem, met kop van een adelaar, zilver, ijzer en glas, 7de eeuw n.Chr. Beeld Simferopol, Centraal Museum van Tauris

Elgin Marbles

Nederland lijkt aldus ineens een pendant van de Elgin Marbles in huis te hebben. Deze sculpturen van het Partheon in Athene werden aan het begin van de 18de eeuw met instemming van het Ottomaans gezag naar Engeland verscheept, waar ze later in het British Museum belandden. Griekenland heeft later bij herhaling tevergeefs om teruggave gevraagd. Er is minstens één duidelijk onderscheid: directeur Wim Hupperetz van het Allard Pierson liet bij herhaling weten dat er geen enkele intentie was de Krim-collectie in eigen huis te houden.

Inge van der Vlies, hoogleraar staats- en bestuursrecht en kunst en recht aan de Universiteit van Amsterdam, noemt de stap van het Allard Pierson 'reuze slim'. 'De bal ligt nu in het veld van de andere partijen. Die moeten nu wel iets ondernemen.' Ze waagt zich niet aan een uitspraak over de legitimiteit van beide claims. 'Het is zeer gecompliceerd. Je moet de contracten kennen, het Oekraïens recht, de precieze verhouding tussen staat en musea. Ik sluit niet uit dat musea er diensten van de staat zijn en de staat dus eigenaar is. Maar hebben de musea de contracten wel in naam van de staat afgesloten? Golden er op de Krim misschien andere verhoudingen? Dat zul je allemaal moeten uitzoeken.'

Sierspeld in de vorm van een dolfijn, goud en bergkristal, 1ste eeuw v.Chr.-1ste eeuw n.Chr. Beeld Kiev, Museum van de Historische Schatten van Oekraïne

Landjepik

Voor europarlementariër Hans van Baalen van de VVD is het minder ingewikkeld. Hij vroeg eind maart tijdens een overleg in de Tweede Kamer minister Timmermans van Buitenlandse Zaken om een kabinetsstandpunt - dat er ondanks een toezegging nog niet is. Volgens Van Baalen, die zich als student verdiepte in volkenrecht en cultuurgoederen, moet de collectie naar Kiev. 'De Krim is bezet gebied. Je kunt toch geen stukken in zo'n situatie overhandigen aan Moskou? Er is behalve Rusland niemand die dat landjepik heeft erkend.' Hij verwijst ook naar de Haagse Conventie uit 1954 en bijbehorende protocollen, waarin landen beloven elkaars cultuurgoederen in mogelijk gewapende conflicten ongemoeid te laten en te beschermen.

Hoogleraar Van der Vlies betwijfelt of een beroep op de conventie bepalend is. 'De collectie is volkomen legaal het land uitgebracht. Je kunt je afvragen of er wel een gewapend conflict was. Er werd niet teruggevochten toen de Russen kwamen.'

In februari leek er nog geen vuiltje aan de lucht. De archeologische vondsten kwamen over uit Bonn, waar ze een half jaar te kijk hadden gelegen in het LVR-LandesMuseum. De conservator van de tentoonstelling, Valentina Mordvintseva, in dienst van het Oekraïens archeologisch instituut, was bij de opening in Amsterdam en sprak in Het Parool nog de hoop uit dat archeologie kon bijdragen aan gevoelens van eenheid in Oekraïne. In de oudheid was ook lang sprake van 'relatieve vrede' tussen uiteenlopende culturen. Enkele weken na het feestgedruis aan de Oude Turfmarkt namen Poetins manschappen de Krim over.

Spiraalvormige halsring met versieringen in diervorm, 1ste eeuw v.Chr-1ste eeuw n.Chr. Beeld Kiev, Museum van de Historische Schatten van Oekraïne

Al spoedig kwamen de claims. De musea op de Krim herinnerden het Allard Pierson eraan dat de bruikleencontracten, waarin intussen de duur van de expositie was opgerekt van half mei naar eind augustus, moesten worden nageleefd. De Oekraïense regering stak daarna de vinger op. In Kiev staat het Nationaal Historisch Museum van de Historische Schatten van Oekraïne, daar horen de voorwerpen voortaan thuis - de instelling was al hofleverancier van de schatten voor de tentoonstellingen in Bonn en Amsterdam. Terugkeer naar de Krim betekent volgens Oekraïne dat de stukken in Russische handen vallen, gevreesd wordt dat ze zelfs helemaal de grens over gaan, naar Moskou. In mei volgde weer een open brief van de vier musea op de Krim aan de Universiteit van Amsterdam en het daaronder ressorterende Allard Pierson. Daarin beklemtonen ze dat de voorwerpen onlosmakelijk verbonden zijn met de Krim. Daar zijn ze gevonden, en niet elders in de Oekraïne. Vervolgens begonnen de Russische autoriteiten zich te roeren. Directeur Michail Petrovski van de Hermitage in Sint Petersburg zei in juni dat het 'logisch is' dat de collectie terugkeert naar de musea die de objecten hebben uitgeleend. Minister van Cultuur Vladimir Medinski liet weten dat een gerenommeerd advocatenkantoor is ingehuurd. 'Het zal onze belangen verdedigen als het tot een geschil komt, maar we hopen dat het nooit zover komt.'

Ring met Isis-kroon, versierd met zonneschijf en veren, attributen van de Egyptische godin Isis, 1ste eeuw n.Chr. Beeld Kiev, Museum van de Historische Schatten van Oekraïne
Zilveren handvat in de vorm van een hert en een bronzen handvat in de vorm van een vogel, 1ste-2de eeuw n.Chr. Beeld Bachtsjisaraj, Geschiedenis en Cultuur Staatspark
Sierspeld, met gouden kegeltjes en een gouden rozet in het midden ingelegd met groen glas, 1ste eeuw v.Chr-1ste eeuw n.Chr. Beeld Kiev, Museum van de Historische Schatten van Oekraïne

Het juridisch wapengekletter van de afgelopen maanden ten spijt, allengs groeit onder betrokkenen het geloof dat het de politiek is die het moet oplossen om oneindig en kostbaar touwtrekken in rechtszalen te voorkomen. Daartoe zijn al stappen gezet. Formeel houdt Buitenlandse Zaken in Den Haag het erop dat het een privaatrechtelijke kwestie is. Maar mogelijk is het departement alleen al betrokken door het uitgeven van een zogeheten 'letter of safe passage' om onvoorziene beslagleggingen voor te zijn. Erkend wordt wel dat er 'contacten' zijn. Vorige week kwamen de claims nog aan de orde bij het bezoek van minister Timmermans aan Kiev, toen Feyenoord tegen Zarja Loegansk speelde. Zijn woordvoerster: 'Het was geenszins in besluitvormende zin, want het is niet aan de Nederlandse regering een besluit te nemen over de bestemming van de betwiste stukken.' Het Allard Pierson Museum raadpleegt het departement wel, maar 'alleen als adviseur'.

Reuring lokt. Als volgende week de vitrines worden uitgeruimd, hebben ruim 30 duizend belangstellenden de expositie bezocht en dat is ruim boven de verwachting. In de entreehal verzamelt zich een groepje bezoekers rond een gids. Ze reikt een verklaring uit, waarin het museum uitlegt waarom de objecten voorlopig niet teruggaan. Op luide toon volgt nog een verzekering voor wie nog mocht twijfelen aan de oprechte bedoelingen: 'We willen deze spullen ab-so-luut niet houden!'

Een ingewijde is sceptisch over een snel resultaat. 'Het gaat niet eens meer om de schatten. Het gaat om de Krim.'

Lakkistje, hout en lak, 1ste eeuw n.Chr. Beeld Bachtsjisaraj, Geschiedenis en Cultuur Staatspark
Beeld Kiev, Museum van de Historische Schatten van Oekraïne
Beeld Kiev, Museum van de Historische Schatten van Oekraïne
Beeld Monique Kooijmans
Beeld Monique Kooijmans
Beeld Kiev, Museum van de Historische Schatten van Oekraïne
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden