Waar Marx weer op een voetstuk staat

Nu het kapitalisme in crisis verkeert, winnen de ideeën van de grondlegger van het socialisme aan kracht.

Twintig jaar na de val van de muur wordt Karl Marx in de voormalige DDR weer op zijn bijna 5 meter hoge voetstuk gezet. Dat is te danken aan de Zweedse meubelgigant IKEA die 25 duizend euro beschikbaar heeft gesteld voor de restauratie van het beeld van Karl Marx in de Duitse stad Chemnitz.


De ruim 7 meter hoge en 40 ton wegende bronzen afbeelding van het hoofd van Marx is het grootste gebeeldhouwde portret in de wereld, en een belangrijke toeristische attractie voor Chemnitz. Het werd gemaakt door Lew Kerbel, een beeldhouwer uit de voormalige Sovjet-Unie. In 1971 werd het geplaatst op het stadsplein van Chemnitz, dat in die tijd was omgedoopt tot Karl Marx Stadt. Na veertig jaar moest het worden opgeknapt. De kosten bedroegen bijna 100 duizend euro, waarvan IKEA een kwart beschikbaar heeft gesteld. Hoewel Marx in zijn hele leven nooit in Chemnitz is geweest, koestert de stad zijn erfenis.


Dankzij de deelnemers aan de wereldwijde Occupy-beweging staat Marx ook weer figuurlijk op een voetstuk. De generatie die de Koude Oorlog niet heeft meegemaakt, leest het werk van de 19de-eeuwse grondlegger van het socialisme weer. Hij is tenslotte de man geweest die de ondergang van het kapitalisme predikte, en sinds de Tweede Wereldoorlog is die ondergang volgens velen niet meer zo dichtbij geweest als nu.


Hoewel Marx' theorieën zoals vastgelegd in Das Kapital en het samen met Friedrich Engels geschreven Communistisch Manifest zware kost zijn, wordt zijn werk weer bestudeerd en als leidraad gebruikt om de huidige crisis te verklaren. Er worden ook nieuwe films en documentaires over hem gemaakt. Sinds kort is Das Kapital zelfs op zes cd's als luisterboek verkrijgbaar.


Elke crisis creëert weer nieuwe helden. Na de kredietcrisis van 2008 viel iedereen terug op de Britse econoom John Maynard Keynes, die in de hoogtijdagen van het economisch liberalisme in de jaren tachtig en negentig ook had afgedaan. Keynes' theorie om de economie te stimuleren werd wereldwijd toegepast, waardoor een economische depressie kon worden voorkomen. Het heeft echter de crisis niet opgelost. Integendeel, het bbp van vele landen ligt nog onder dat van 2007 en nu moeten de schulden worden aangepakt. Nu wordt voor een oplossing naar een nog ouder en linkser figuur gezocht.


De herwaardering van Marx komt niet alleen van de occupiers die voor Wall Street staan, zijn naam scanderen en zijn portret en dat van de revolutionair Che Guevara meedragen, of die in Londen weer bloemen leggen op het graf van Marx op begraafplaats Highgate. De bekende econoom Nouriel Roubini, die enkele jaren geleden de ineenstorting van de Amerikaanse huizenmarkt voorspelde en daar de bijnaam Dr. Doom aan dankt, betoogde onlangs in The Wall Street Journal dat Marx gelijk had toen hij stelde dat het kapitalisme zichzelf zou vernietigen.


Volgens Roubini is te veel geld gegaan van de factor arbeid naar de factor kapitaal. 'In de laatste jaren heeft zich een inkomensherverdeling voorgedaan van salarissen naar winsten. En het gevolg daarvan is dat overproductie is ontstaan en de consumptie is achtergebleven. Dan draait de economie de vernieling in.' Roubini stelt dat 'politici denken dat de markt de oplossing is. De markt doet zijn werk echter niet. Daar zijn maatregelen voor nodig.'


Het blad Bloomberg Business Week - ook een van de lijfbladen van de Amerikaanse kapitalisten - kopte onlangs een artikel: Give Karl Marx a Chance to Save the World Economy? (Geef Marx een kans om de wereldeconomie te redden?). In dit artikel sluit de vermaarde hoofdeconoom van de Zwitserse zakenbank UBS Marx in de armen. George Magnus zegt dat de huidige crisis bijna perfect lijkt op de ineenstorting die Karl Marx 150 jaar geleden schetste. 'Zoals Marx beschreef, zullen bedrijven in hun jacht op winst en hogere productiviteit minder mensen nodig hebben, waardoor een leger van werklozen en armen ontstaat. Opeenhoping van welvaart aan de ene kant, leidt tot opeenhoping van ellende aan de andere kant.' Om de geest van Marx weer terug in de fles te stoppen zullen de beleidsmakers volgens Magnus de vraag in de wereld moeten stimuleren, zoals Obama nu doet in de VS met zijn stimuleringsplannen.


Magnus stelde eveneens dat er te weinig geld naar de factor arbeid gaat en te veel naar de factor kapitaal. Hierdoor kunnen burgers hun schulden niet afbetalen. Hij pleit voor verlichting of zelfs kwijtschelding van individuele schulden zoals hypotheken. Banken zouden in ruil daarvoor rechten moeten krijgen op de mogelijke toekomstige waardestijging van woningen.


Verder is het onontkoombaar dat de aflossing van staatsschulden tegen een lage rente over een veel langere looptijd wordt uitgesmeerd. Daarnaast moeten wereldwijd banenplannen worden gesmeed, niet door het verlagen van loonbelasting ('dat leidt er niet toe dat mensen meer gaan besteden') maar door belastingverlichting te geven aan bedrijven die meer personeel aannemen - met name in het midden- en kleinbedrijf.


De artikelen van Roubini en Magnus hebben het debat over de theorieën van Marx weer doen oplaaien. In de speeches in Washington Square Park in New York, zoals die van de Egyptische activist Mohammed Ezzeldin, klinkt de naam van Karl Marx telkens weer. Tijdens Occupy Philadelphia werd een menigte toegesproken door een imitator van Karl Marx.


Niet alle occupiers zijn het overigens met Marx eens. De meest gefotografeerde occupier in de Canadese stad Toronto was degene die een bord meedroeg: Marx was wrong ('Marx zat fout').


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden