Waar kunnen vluchtelingen nog heen?

Wie in het hoofd kruipt van een Syrische vluchteling kan zich de worsteling voorstellen: bouw ik een leven op in een opvangkamp in Libanon of trek ik Europa in? En waar ga ik dan naartoe? De belangrijkste landen voor zijn keuze op een rij.

Een Syrische vluchteling loopt met zijn baby het Griekse eiland Lesbos op, na een gevaarlijke reis vanuit Turkije. Beeld afp
Een Syrische vluchteling loopt met zijn baby het Griekse eiland Lesbos op, na een gevaarlijke reis vanuit Turkije.Beeld afp

Toch maar naar Europa. Bijna 300 duizend Syrische vluchtelingen hakten het afgelopen half jaar de knoop door en waagden de oversteek. Na zwerftochten over het continent wachten de meesten van hen nu in een asielzoekerscentrum de beslissing over hun toekomst af. Ondertussen neemt in de belangrijkste Europese gastlanden het ongemak toe. Waarom moeten 'wij' die vluchtelingen opvangen? Waarom blijven 'zij' niet in de regio?

De maatregelen om vluchtelingen te ontmoedigen, stapelen zich op: betere grensbewaking, meer geld voor de vluchtelingenkampen in de regio - de EU beloofde Turkije donderdag 3 miljard euro extra in ruil voor het tegenhouden van vluchtelingen - , geen echte woningen, lagere uitkeringen, minder zakgeld, geen luxezorg en liefst geen permanente verblijfsvergunningen meer.

Of het de vluchtelingen afschrikt is de vraag. Volgens de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR zijn de pushfactoren vanuit de regio sterker dan de pullfactoren vanuit Europa. Oftewel: de situatie in de regio is zo onhoudbaar geworden, dat een minder mooie woning of minder zakgeld de vluchtelingen niet zal afschrikken.

Hoop verloren

Na vijf jaar burgeroorlog hebben de Syriërs de hoop verloren dat ze nog terug kunnen naar hun thuisland en staan ze voor de keuze: een uitzichtloos en rechteloos bestaan in een bomvol vluchtelingenkamp, illegaal doormodderen in de steden in de regio of een zekere toekomst zoeken in Europa.

Voor een vluchteling die al vier jaar met zijn oudste kinderen zijn kostje bij elkaar scharrelt met het verzamelen van plastic en oud ijzer in een Turkse stad, is de optelsom snel gemaakt. Zijn kinderen gaan al jaren niet meer naar school omdat ze moeten helpen met geld verdienen, voor zijn jongste kinderen dreigt hetzelfde lot. Het recht op een legale baan zal hij nooit krijgen in Turkije, evenmin als het recht op een woning. Ondertussen neemt de concurrentie door de toestroom van meer Syrische vluchtelingen toe, waardoor de prijs van plastic daalt, maar de huren juist stijgen.

De gastvrijheid die de buurlanden aanvankelijk toonden, heeft plaatsgemaakt voor vijandigheid en soms openlijke xenofobie. De twee miljoen Syrische vluchtelingen die nu hoofdzakelijk in Turkse steden proberen te overleven, zijn er te veel. Dat merken niet alleen de Turken maar ook de vluchtelingen zelf, die steeds moeilijker aan werk of een dak boven hun hoofd kunnen komen. Velen hebben hun spaargeld opgemaakt, hun laatste bezittingen verkocht. De vluchtelingenkampen hebben te maken met enorm geldgebrek, waardoor ook daar de omstandigheden steeds erbarmelijker worden.

Na vijf jaar burgeroorlog hebben de Syriërs de hoop verloren dat ze nog terug kunnen naar hun thuisland. Op deze foto is de vernietiging te zien in de Syrische stad Kobani. Beeld afp
Na vijf jaar burgeroorlog hebben de Syriërs de hoop verloren dat ze nog terug kunnen naar hun thuisland. Op deze foto is de vernietiging te zien in de Syrische stad Kobani.Beeld afp

Verloren generatie

Slechts een op de vier kinderen van vluchtelingen gaat naar de middelbare school. Hierdoor dreigt een verloren generatie te ontstaan zonder toekomstperspectief. Een gruwel voor Syriërs die gewend waren aan een goed onderwijssysteem. Daartegenover staan soms hoge kosten. Zo moet in Libanon elk jaar opnieuw de verblijfsvergunning worden vernieuwd à raison van 200 dollar. Ze moeten een contract tekenen waarop ze beloven niet te gaan werken. Doen ze dat toch, dan lopen ze het risico het land te worden uitgezet. In Jordanië moeten alle vluchtelingen boven de 12 jaar een identiteitsbewijs kunnen laten zien als ze buiten een kamp komen. Dat kost 42 dollar, voor veel vluchtelingen is dat te veel.

De onmogelijkheid om te mogen werken en kinderen naar school te laten gaan, is voor vluchtelingen de belangrijkste reden om de regio te willen verlaten. 'De toegenomen armoede vormt de laatste springplank naar Europa', zegt Femke Joordens, woordvoerder bij vluchtelingenorganisatie UNHCR. In de Europese Unie kunnen vluchtelingen wel asiel aanvragen met de bijbehorende voordelen zoals het recht om te mogen werken, het recht op onderwijs en op zorg. En niet onbelangrijk: in Europa zijn meer banen en ruimhartigere sociale voorzieningen.

Het grote verschil tussen opvang in de regio of in Europa is toekomstperspectief, zegt Annemiek Bots van Vluchtelingenwerk Nederland. 'Vluchtelingen zijn niet uitgeweken naar de buurlanden om voor de rest van hun leven als tweedehandsburger te worden behandeld of om weg te kwijnen in een vluchtelingenkamp. Bescherming bieden houdt meer in dan ervoor zorgen dat de kogels niet om je oren vliegen. Het betekent ook kansen bieden om een toekomst op te bouwen.'

Rest de vraag: waarom doen de buurlanden in de regio dit niet?

Vluchtelingenverdrag van Genève

De belangrijkste reden is dat Libanon en Jordanië het vluchtelingenverdrag van Genève nooit hebben ondertekend. Turkije tekende wel, maar niet voor de update van 1967 die bepaalt dat ook vluchtelingen van buiten Europa de vluchtelingenstatus kunnen krijgen. Een erkende vluchtelingenstatus met bijbehorende rechten kunnen Syriërs in de buurlanden dus nooit krijgen. Alleen via de UNHCR kunnen kwetsbare vluchtelingen worden geselecteerd in de opvangkampen om elders in de wereld een officiële status te krijgen. Tot nog toe zijn via dit zogeheten resettlementprogramma 150 duizend Syrische vluchtelingen uit de regio gehaald.

Toch kun je dit die buurlanden niet aanrekenen, vindt James Hathaway, hoogleraar internationaal vluchtelingenrecht aan de University of Michigan. 'Ondanks dat ze het vluchtelingenverdrag niet hebben getekend, vangen ze miljoenen mensen op. Een op de vier mensen in Libanon is een vluchteling. Dat is onvergelijkbaar met de situatie in Europa.' De regio kan de vluchtelingenaantallen gewoon niet meer aan, zegt Hathaway. 'Het huis zit vol.'

En dus stappen nog steeds wekelijks duizenden Syriërs op de boot richting Europa op zoek naar een betere toekomst. Eenmaal in Griekenland aangekomen, wacht hen nog geen beter bestaan. De opvangkampen zijn er overvol, werk is er niet, zakgeld van de overheid ook niet. Door naar een land dus met meer kansen. Duitsland en Zweden zijn favoriet.

Een vluchtelingenopvangkamp op Lesbos, Griekenland. Beeld afp
Een vluchtelingenopvangkamp op Lesbos, Griekenland.Beeld afp

In Duitsland krijgt een Syriër meteen 35 euro zakgeld per week plus gratis maaltijden. Na drie maanden mag hij aan het werk - in Frankrijk of Tsjechië kan dat pas na een jaar. Al geldt er in Duitsland de eerste 15 maanden wel een voorwaarde: een werkgever mag alleen een vluchteling aannemen als er geen EU-burger op de vacature heeft gesolliciteerd.

Zweden is verder reizen, maar nog ruimhartiger. Groot verschil met andere landen is dat Syriërs er meteen een permanente verblijfsvergunning krijgen. Geen dreiging van uitzetting dus. Ook mag een Syrische vluchteling direct werken. Hij krijgt een gratis integratieprogramma van twee jaar, met lessen Zweeds en hulp bij het zoeken van werk. Onderwijl krijgt hij een uitkering: ongeveer 6.700 kronen per maand (721 euro).

Afschrikbeleid

In andere landen zijn de vooruitzichten voor de Syrische asielzoeker somberder. De Deense regering adverteerde al over haar verscherpte vluchtelingenbeleid in Libanese media. Geen permanente verblijfsvergunning zoals in Zweden, maar een tijdelijke van een jaar. Pas na verlenging van deze vergunning met een jaar mogen vluchtelingen hun familieleden laten overkomen - felle kritiek van de UNHCR die waarschuwt dat Denemarken hiermee het internationaal recht schendt, haalde niets uit. De regering schroefde tevens de uitkeringen voor asielzoekers terug tot de helft van een reguliere uitkering.

In Nederland wil de VVD vluchtelingen ook afschrikken, zoals Denemarken doet. Nu is er bij aankomst een dak en een wekelijkse toelage van 57 euro per persoon. Meestal krijgt een Syrische vluchteling een verblijfsvergunning voor vijf jaar, met uitzicht op een woning en recht op een uitkering. De regering staat onder druk deze regelingen te versoberen.

Maar er is een grens aan het opwerpen van afschrikwekkende maatregelen. 'Het Deense beleid is in strijd met het Europees recht dat een bestaansminimum voorschrijft', zegt Susan Akram, hoogleraar vluchtelingenrecht aan Boston University. Volgens Akram, die onderzoek deed naar de Syrische vluchtelingencrisis, is het effect van ontmoedigingsbeleid beperkt. 'Op de korte termijn komen er misschien minder vluchtelingen naar je land. Maar het gaat de stroom niet stoppen. Deze mensen vluchten uit levensbedreigende situaties. Ze zoeken een veilige plek.'

null Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden