Waar komt fascinatie Hans Teeuwen met vrijheid van meningsuiting vandaan?

Hans Teeuwen beweert in zijn nieuwe programma dat deze tijd schreeuwt om cabaret. De vrijheid van meningsuiting is voor hem een serieuze zaak. Toch gaat hij volgens critici te ver. Wat beweegt hem?

'Wat de critici van Hans niet begrijpen, is dat als je grof en grappig bent je wel degelijk een heel legitiem en subtiel punt kunt maken.' Beeld Daniel Cohen

Je kunt er donder op zeggen dat cabaretier en zanger Hans Teeuwen van zich laat horen als de vrijheid van meningsuiting onder druk staat. Recent nog, toen bekend werd dat de Duitse cabaretier Jan Böhmermann wordt vervolgd voor een grap over de Turkse president Tayyip Erdogan. In een satirische reactie daarop beklaagde Teeuwen zich in RTL Nieuws over de 'naaistreek' die Erdogan hem ooit als 'jongenshoertje' zou hebben geleverd.

De sketchwerd juichend ontvangen door zijn fans, maar onder zijn collega's bleef het vrijwel stil - hier en daar klonk zelfs kritiek.

'Een grap over Erdogan moet zó leuk zijn', reageerde Freek de Jonge in De wereld draait door, 'dat als hij zegt daardoor gekwetst te zijn, hij nog een keer wordt uitgelachen.' En Dolf Jansen op Twitter: 'Als er geen gedachte of doel achterzit is beledigen een zwaktebod. Satire vaak ook, trouwens.'

Hoe kwam Hans Teeuwen (49) in de discussie over vrije meningsuiting terecht? Volgens schrijver en opiniemaker Theodor Holman - al jaren bevriend met Teeuwen en spreekt hem dagelijks aan de telefoon - kan de cabaretier simpelweg niet anders. 'Zo is hij altijd geweest. Met zijn beroep moet Hans alles kunnen zeggen wat hij wil, zoiets is als ademhalen voor hem. Hij is een briljant kunstenaar en zoekt de pijn op, bij zichzelf en de maatschappij. Dat klinkt misschien wat modieus, maar Hans wil naar de afgrond gaan en het monster in de bek kijken. Het is buitengewoon frustrerend om je mening te censureren, zeker na wat er met onze vriend Theo is gebeurd.'

De nasleep van de moord op tv-maker Theo van Gogh, die in 2004 gedood werd vanwege zijn uitspraken over de islamitische profeet, trekt een zware wissel op Teeuwen. Enkele maanden nadien kondigt hij een pauze aan. Na vijf theaterprogramma's is hij voorlopig niet meer van plan om op te treden. Ondertussen blijft hij zich roeren in het publieke debat. In 2006 biedt hij, samen met filmmakers Diederik Ebbinge en Eddy Terstall, een manifest aan de lijsttrekkers van alle politieke partijen aan. De titel: 'De vrijheid van meningsuiting is net zo on-onderhandelbaar als de gelijkheid (en wordt slechts beperkt door de wet)'.

Lees ook:


Nieuwe Hans Teeuwen begint sterk, maar mist urgentie (***)

Hans Teeuwen dwaalt gaandeweg af van de actualiteit, waarin hij zelf nota bene zo'n prominente rol speelt.

Informele fatsoensregels

Aanleiding voor het manifest zijn Kamervragen van de SGP over een reeks concerten van Madonna waarin ze een omstreden kruisigingact uitvoert. Godslastering, vinden de conservatieve christenen. Ze willen dat Donner, toenmalig minister van Justitie, de concerten verbiedt. Donner ziet daar geen aanleiding voor, maar 'snapt de commotie'.

De christelijke partijen voelen er uiteindelijk niets voor om het manifest te ondertekenen. CDA-Kamerlid Sybrand Van Haersma Buma noemt het zelfs 'schadelijk': 'Met zo'n manifest riskeer je vooral dat aan deze informele fatsoensregels wordt getornd. Dat zou pas onwenselijk zijn.'

Begin 2007 laat Hans Teeuwen opnieuw van zich horen, nu als woordvoerder van het cabaretduo Ewout Jansen en Etiënne Kemerink. De cabaretiers zouden vanwege enkele grappen over de islam met de dood zijn bedreigd door een imam van de Amsterdamse As-Soennah moskee. Teeuwen wil een solidariteitsactie opzetten voor het duo, maar vindt nauwelijks gehoor bij zijn collega's in de cabaretwereld. 'De neuzen staan niet dezelfde kant op', concludeert hij gefrustreerd in een interview met de Volkskrant.

Teeuwen in het kort

Hans Teeuwen is een Nederlands cabaretier, acteur, zanger en filmmaker. Tussen 2007 en 2010 maakte hij ook Engelstalige theatershows in Groot-Brittannië. Na de aanslag op Charlie Hebdo plaatste Teeuwen een zestal filmpjes op internet. Hierin reageerde hij met satirische sketches op de discussie over moslimextremisme en vrijheid van meningsuiting. In 2004 eindigde hij op de 44ste plek tijdens de tv-verkiezing De grootste Nederlander aller tijden.

Schrijver en columnist Jonathan van het Reve - ook goed bevriend met Teeuwen - begrijpt niet waarom Nederlandse cabaretiers zich niet (of voorzichtig) bezighouden met de discussie. 'Als er iets gebeurt zoals met Böhmermann, dan verwacht je dat ze met z'n allen gehakt maken van Erdogan, ondanks geboekte vakanties naar Turkije. Dat ze denken: we gaan nu het risico spreiden, want Erdogan kan niet iedereen in de gevangenis laten gooien. Maar in plaats daarvan blijft het redelijk stil en zijn er zelfs cabaretiers die beginnen over de vorm en dat beledigen geen goed cabaret is.

'Wat de critici van Hans niet begrijpen, is dat als je grof en grappig bent je wel degelijk een heel legitiem en subtiel punt kunt maken. Ze denken dat Hans met de affaire Jan Böhmermann weer kans ziet om iemand te beledigen - dat hij thuis zit te wachten op een relletje, zodat hij weer lekker kan scoren. Maar in werkelijkheid baalt hij ervan. Als ik hem spreek na een incident, dan is het: 'verdomme dat dit weer gebeurt'. Hans ziet zichzelf niet als de messias van het debat, maar hij vindt dat het zijn taak is om het risico op vervolging te spreiden. Ze lijken soms niet te willen geloven dat Hans dingen weet en snapt.'

Dat je de kennis en argumentatievaardigheden van Teeuwen niet moet onderschatten, ondervindt ook Esmaa Alariachi (bekend van het tv-programma De meiden van halal) in 2007 als ze hem, samen met haar zussen Hajar en Jihad, op de pijnbank legt voor het tv-programma Bimbo's en Boerka's. Het plan is om de cabaretier stevig te ondervragen over zijn lied waarin hij zich 'voor straf laat pijpen' door de zusters Alariachi, gezongen tijdens de onthulling van het monument ter nagedachtenis van Theo van Gogh.

Sterke punten

Maar het verhoor verloopt anders dan gehoopt. Teeuwen domineert en ontregelt het interview: het ene moment een sardonische nar die de zussen uitdaagt, dan weer bloedernstig als het gaat over het belang van het recht om te kwetsen.

Esmaa Alariachi had, tot dat moment, Teeuwen nooit gesproken. Alariachi: 'De grap was dat híj juist serieus was, maar wij niet. Het was ons eerste studio-interview, er werd continu geroepen in ons oortje, en ik wilde voorkomen dat hij weer vulgaire taal zou uitslaan. Ik hoorde later pas dat hij zich heel goed had voorbereid', zegt ze.

In een interview met de Nieuwe Revu (2011) onthult filmmaker Gijs van de Westelaken, een vriend van Teeuwen, dat de cabaretier inderdaad wekenlang had geoefend op het interview. 'Alle verschillende mogelijke gespreksscenario's heeft hij bekeken', zegt Van de Westelaken. 'Vervolgens heeft hij zijn stellingen keer op keer getoetst op mij en anderen.'

Achteraf moet Alariachi erkennen dat Teeuwen een paar sterke punten maakte. 'Wat hij zei over gelovigen die een dikkere huid moeten krijgen en dat zij geen alleenrecht hebben op beledigd voelen: daar had ik nooit zo over nagedacht. Maar op dat moment zag ik het niet.'

De zussen worden bijna tien jaar later nog altijd herinnerd aan het veelbesproken fragment. Het interview wordt in 2007 uitgeroepen tot tv-moment van het jaar. Op scholen wordt het gesprek als lesmateriaal gebruikt voor het vak Burgerschap, wanneer de vrijheid van meningsuiting ter sprake komt.

Alariachi heeft nergens spijt van: 'Er zijn goede lessen getrokken uit die ervaring. Maar ik vind nog steeds dat het debat beschaafd moet worden gevoerd en dat de vrijheid van meningsuiting voor iedereen moet gelden. Hans is geen slecht persoon, maar hij heeft volgelingen die er vooral voor strijden om anderen te kneden tot mensen als zijzelf; die mensen zijn zelf dictators in wording.'

'Tempel der Vrijheid'

In het publieke debat mogen de vrienden van Teeuwen dan wel geregeld hard en genadeloos uithalen, onderling gaat het er gezelliger aan toe. In de kringen van Hans Teeuwen is zijn huis tegenwoordig de 'Tempel der Vrijheid' gaan heten. Gekscherend bedoeld, volgens Van het Reve.

'Het is heel prettig bij hem thuis. Mensen denken soms dat Hans permanent als een halve waanzinnige door het huis beent, maar ik ken hem als een rustige man. Zijn huis is een oase van rust en redelijkheid voor mensen die soms elders verguisd worden.'

'Het is een aangename plek', zegt ook Holman. 'Daar drinken, lachen, praten en discussiëren we over maatschappelijke debatten in wisselende gezelschappen', zegt Holman. 'Dat kan iedereen zijn. Vrienden, of mensen die Hans die avond in de stad heeft ontmoet. Dan is het, hup, allemaal mee naar de Tempel der Vrijheid. Soms wordt er weleens een verdovend middel gebruikt, maar dat is veel minder nu hij vader is geworden. Nee, niet iedereen is het met elkaar eens en dat is juist fijn. In zijn huis willen we onze geesten slijpen.'

Volgens Holman heeft Teeuwen ook gelovige vrienden en fans, hoe fel hij ook kan zijn over religies. 'Ik heb vaak meegemaakt dat ik met Hans door de stad of het park liep, en dat hij dan door islamitische Marokkaanse of Turkse jongeren werd aangesproken om te zeggen dat ze erg om zijn grappen hebben gelachen. Soms ontstond er daarna een gesprek of een discussie. Dan vroeg hij bijvoorbeeld waarom ze religieus zijn, of wat ze de mooie of de mindere kanten van de islam vinden - dat soort dingen.'

Over Teeuwens nieuwste show Echte rancune - die op 7 mei in première is gegaan - staat op zijn site: 'Een bonte avond boordevol karaktermoord op belangrijke mensen en/of instituties. Ook voor wijven. Verder gaat Hans zich kwetsbaar opstellen en eerlijk praten over zijn eigen zwakheden zoals narcisme en een hardnekkige softdrugsverslaving. Ook voor wijven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden