Waar is die 1,5 miljoen gebleven?

Begin deze maand werd bekend dat de Zaanse stichting Welsaen het faillissement heeft aangevraagd. Een potje voor 'goede dingen voor Zaanstad', in feite gemeenschapsgeld, is in rook opgegaan. Hoe kon het zo faliekant misgaan?

ZAANDAM - Aan de eenvoudige blokkendoosuitstraling is het misschien niet af te lezen, maar buurthuis De Kolk in Zaandam heeft zijn naam altijd eer aan gedaan. Het bruiste er. 'Vanaf dat ik een jaar of vier was kom ik hier al', vertelt Yvonne de Graaf, bewoonster van de arbeidersbuurt Rosmolenwijk. Kinderen kwamen schilderen en spelletjes doen. Ouderen maakten hier hun keramiek, kwamen klaverjassen of 'kantklossen bij Tiny'.


Maar een paar jaar geleden kwam er een nieuwe beheerder van de stichting Welsaen en werd het minder. 'Er is nooit duidelijk over gecommuniceerd', zegt buurtbewoner Leo de Rooij. 'Maar er gebeurde niks meer. Als iemand bijvoorbeeld informeerde of zij op donderdagmiddag een ruimte konden gebruiken met een zangclubje, kreeg die te horen dat dat niet kon, dat het vol zat. Terwijl wij allemaal met eigen ogen zagen dat de ruimtes het grootste deel van de tijd leeg stonden.'


Begin deze maand kwam ineens de mededeling dat stichting Welsaen, in Zaanstad onder meer verantwoordelijk voor het jongerenwerk en het beheer van buurthuizen, faillissement heeft aangevraagd. Daarbij is minstens 1,5 miljoen euro gemeenschapsgeld, dat gestort zou worden in een speciaal potje voor 'goede dingen voor Zaanstad', in rook opgegaan.


Hoe kon het zo plotseling misgaan? Daarover zijn twee lezingen. De officiële verklaring luidt dat Welsaen door gemeentebezuinigingen ineens veel minder opdrachten binnenkreeg, waardoor het personeel en schuldeisers niet meer konden worden betaald.

Doorgestoken kaart

Maar een ex-werknemer die via klokkenluiderswebsite Publeaks 29 vertrouwelijke documenten doorstuurde naar de Volkskrant, stelt dat er sprake is van doorgestoken kaart. De overkoepelende zorgorganisatie Espria zou de stichting bewust failliet hebben laten gaan, om vervolgens alleen de goed renderende onderdelen voort te zetten. Zijn vermoedens worden gedeeld door de plaatselijke SP. Ook de curator en voormalig toezichthouders hebben vraagtekens bij het faillissement.


Overal in Nederland bezuinigen gemeenten op het welzijnswerk voor de sociaal zwakkeren in de samenleving - eenzame ouderen, jongeren in kansarme buurten, allochtone vrouwen die weinig Nederlands spreken. Er moet meer gebruik worden gemaakt van vrijwilligers, het moet allemaal met minder geld. Zo ook in Zaanstad. De stichting Welsaen ziet al in 2012 een financieel ongure toekomst opdoemen.


'Er waren problemen en de markt veranderde', zegt consultant Rob Veenman, tot medio 2013 toezichthouder bij Welsaen. 'Het zorg- en welzijnswerk werd in elkaar geschoven, zo wilde de overheid dat. Alleen zouden we het niet redden, was onze analyse.' Er moest dus worden gefuseerd.


De stichting komt uit bij Evean, een veel grotere zorgorganisatie in Noord-Holland. Evean is op zijn beurt weer onderdeel van zorggigant Espria, een club met een omzet van 835 miljoen euro en ruim 11 duizend medewerkers. Espria is onder meer eigenaar van GGZ Drenthe en thuiszorgorganisatie ICare.


In de zogenoemde 'Actiz 50', het jaarlijks onderzoek van vakbond Abvakabo FNV naar 'teveelverdieners in de ouderenzorg' staan Espria-bestuurders op nummers 4, 6 en 11 in de lijst van best verdienende bestuurders. Ook voert ze de lijst aan van organisaties die het meeste zorggeld hebben opgepot: het eigen vermogen bedraagt 172 miljoen euro. Tegelijkertijd heeft Espria de wildste ontslagplannen van alle zorginstellingen: 2.500 werknemers moeten binnen afzienbare tijd het veld ruimen.

Topmensen

De optelsom wekt de indruk dat Espria wordt gerund als een commercieel bedrijf dat met gemeenschapsgeld goed voor zijn topmensen zorgt, terwijl lager in de organisatie de kraan wordt dichtgeknepen.


Dat is ook precies waar Welsaen voor is gewaarschuwd, blijkt uit een onderzoek dat de stichting in 2013 liet uitvoeren naar zijn toekomstige fusiepartner.


In het verslag wordt gewaarschuwd voor een beperkte 'bewegingsvrijheid' en de 'harde rendementseis' die Espria stelt. Welsaen zou 1,7 procent van de omzet moeten afdragen aan Espria voor overheadkosten en het innovatiefonds. Maar omgekeerd hoeft Welsaen geen hulp te verwachten van Espria bij financiële tegenwind: het bedrijf voert een beleid van 'de eigen broek ophouden'. Bij onvoldoende rendement zou het er volgens deze risicoanalyse zelfs toe kunnen leiden dat Welsaen zijn activiteiten moet beëindigen.


Toch werden de fusiepapieren in 2013 getekend. 'In feite konden we niet anders,' zegt Veenman. 'Anders was Espria in onze regio zelf met welzijnswerk begonnen en hadden ze ons zo uit de markt gedrukt.'


Zo wordt Welsaen dus onderdeel van een gigantisch zorgbedrijf. Dat rijmt alleen niet met de droom van kleinschaligheid die zoveel gemeenten in deze tijden prediken: hulp moet liefst lokaal en dichtbij de burger worden georganiseerd. Dat beseffen ook Espria en Welsaen. 'Realiseer klein in groot', is daarom een van de ronkende statements in het fusiedocument.


Daarin staat ook dat het van belang is om de beeldvorming als een 'grote organisatie goed te nuanceren'. 'Extern lijkt het zeker de eerste paar jaar van belang dat de gemeente en andere partners het gevoel blijven hebben dat men concreet zaken doet met Welsaen', schrijven de kersverse samenwerkingspartners.


Er volgen gesprekken met de gemeente Zaanstad. De stichting Welsaen heeft in de loop der jaren rond de 2,5 miljoen euro eigen vermogen opgebouwd. Veenman: 'Dat geld was afkomstig van gemeentesubsidies en voor een kleiner deel via schenkingen van inwoners uit de Zaanstreek.' De gemeente accepteert niet dat dit gemeenschapsgeld zomaar wegvloeit in de Drentse fusiekolos. Daarom volgt de afspraak dat 1,5 miljoen zal worden gestort op de rekening van een nieuwe goededoelenstichting.


'We zouden dat geld gebruiken om goede dingen te doen voor Zaanstad', zegt Martin Dupon, voormalig toezichthouder bij Welsaen en nu voorzitter van de goededoelenstichting. 'Ook andere organisaties op het gebied van welzijn konden voorstellen indienen. Zo zou het geld in tien jaar tijd terugvloeien naar de Zaanse gemeenschap.' Maar het geld wordt nooit gestort.


Tegen een andere bij de fusie betrokken organisatie die verzuimt geld te storten in het potje, voerde de goededoelenstichting twee weken geleden een kort geding om betaling af te dwingen.


Maar voor het kapitaal van Welsaen is het te laat. Als donderslag bij heldere hemel wordt op 3 juni faillissement aangevraagd. Het geld dat werd opgebracht door de Zaandammers, komt hoogstwaarschijnlijk niet terug.


Curator Rob Frans laat accountantsonderzoek doen naar mogelijke onregelmatigheden bij 'in het kader van de fusie aangegane overeenkomsten en verplichtingen'. Waar is het geld gebleven?


Volgens een woordvoerster van Evean en Espria is het allemaal goed verklaarbaar. 'Als gevolg van de landelijke ontwikkelingen in zorg en welzijn kreeg Welsaen te maken met lagere subsidies, bezuinigingen, aanbestedingen en tegenvallende gunningen voor wijkzorg. Het grootste struikelblok hierbij was het niet gegund krijgen van aanbestedingen.' Daardoor kunnen personeel en vaste lasten niet langer worden betaald.


De woordvoerster zegt dat de fusieorganisatie het failliet van Welsaen 'betreurt'. 'Met het wegvallen van deze belangrijke stichting, dreigde de ondersteuning aan mensen die dat nodig hebben weg te vallen.'


Evean heeft in overleg met de gemeente de taken van Welsaen in Zaanstad inmiddels deels overgenomen. Volgens de ex-werknemer die de documenten lekte, is dat precies waar de organisatie op uit was: het uitschakelen van de concurrentie.


Ondertussen hebben in de Kolk de wijkbewoners afgelopen week zelf het heft in handen genomen. Sinds 1 juli zijn zij, samen met een wijkmanager van de gemeente en een opbouwwerker, verantwoordelijk voor het reilen en zeilen in het ooit zo levendige buurtcentrum.


'Er was altijd een kookclub voor bewoners, die willen we weer terug laten komen', zegt Leo de Rooij, terwijl hij een rondleiding geeft door het pand. In de ene ruimte kaatsen vanmiddag zeven ouderen houten schijven door sjoelbakken, in de barzaal ertegenover buigen anderen zich over een potje klaverjassen.


Het is de bedoeling dat wijkbewoners vooral ook zelf met ideeën komen voor toekomstige activiteiten. Er wordt al gedacht aan een inloopmoment voor moeders van jonge kinderen en een eetcafé voor alleenstaanden uit de wijk 'die anders na hun werk toch maar in hun eentje een AH-stoommaaltijd naar binnen werken', aldus De Rooij.


Ook kinderen moeten straks weer komen voor knutselen en spelletjes. Met twaalf actieve wijkbewoners wordt nu gewerkt aan een doorstart, met een rouleerschema voor het beheer van het pand. Ja, dat kost veel tijd, zegt De Rooij. 'Maar we kunnen het beter zelf doen, dan overgeleverd te zijn aan zo'n grote organisatie waar enorm veel geld blijft hangen in de top'. Hij ziet het buurthuis-nieuwe-stijl als een soort kindje. 'Ik laat het niet los voordat het zelf heeft leren lopen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden