DATAVERSCHILLEN TUSSEN LANDEN

Waar in Europa valt het mee met het coronavirus? En waardoor komen die grote verschillen?

Een Poolse grensbewaker meet de lichaamstemperatuur van een vrouw die grens wil passeren. In Polen zijn er tot nu toe relatief weinig sterfgevallen pet miljoen inwoners. Beeld Getty Images

Waarom slaat de corona-uitbraak zo hard toe in Spanje, maar valt de sterfte in buurland Portugal nog mee? Ook in Finland en Griekenland zijn weinig problemen. En is er sprake van een ‘Pools wonder’? Welke lokale verschillen beïnvloeden de uitkomsten per land?

Bij de vergelijking van de aantallen coronazieken en -slachtoffers in Europese landen zijn er duidelijke verschillen zichtbaar. Dat roept de vraag op of en hoe deze verschillen zijn te verklaren.

Bij het beoordelen van de verschillen tussen die landen is nadrukkelijk een voorbehoud nodig. Niet elk land registreert immers de cijfers op dezelfde manier. Landen waar de registratie vermoedelijk ondermaats is – in Polen zegt het hoofd van de artsenvereniging dat de WHO-richtlijnen niet worden gevolgd – scoren daardoor beter. Elk land kan zich bovendien nog in een andere fase van de uitbraak bevinden, waardoor conclusies over hoe goed het gaat voor­barig kunnen zijn.

Doordat het virus vooral ouderen treft, zullen landen met een relatief oudere bevolking hogere sterftecijfers laten zien. Ook de bevolkingsdichtheid zou invloed kunnen hebben op een snelle verspreiding. Maar naast deze nuancerende verklaringen, zijn er ook wel degelijk duidelijke verschillen te zien in de snelheid en daadkracht waarmee de overheden van de verschillende landen maatregelen invoerden. Snelheid is hierbij ook een kwestie van ‘geluk’: hoe later het virus een land bereikt, hoe meer tijd de overheid heeft om van bijvoorbeeld Italië te leren hoe snel het virus om zich heen kan grijpen. De landen die sneller maatregelen invoerden, lijken er per saldo beter uit te springen.

Serena Frijters, Xander van Uffelen

Portugal

In Portugal zijn relatief weinig mensen overleden aan corona, en dat heeft twee oorzaken: de regering kondigde vroeg maatregelen aan, en de bevolking bleef zelfs daarvóór al thuis.

Vanuit hun hoekje op het Europese continent zagen de Portugezen het virus steeds dichter naderen. Eerst liepen in Italië de besmettingen op, toen in Spanje, en op dat moment wist Portugal: dit komt onze kant op. En dus raakten de straten steeds leger, evenals de schappen in de supermarkten.

President Marcelo Rebelo de Sousa maakte al op 8 maart, toen er in het land pas 30 coronagevallen waren, bekend dat hij zichzelf zou isoleren. Er was een schoolklas bij hem op bezoek geweest, en een kind van dezelfde school werd later ziek. Rebelo de Sousa is een man die hoog in aanzien staat. De bevolking raakte direct doordrongen van de ernst van de situatie.

Op 12 maart, toen er in Portugal pas 59 besmettingen bekend waren en nog geen enkel overlijdensgeval, kondigde de regering uitzonderlijke maatregelen aan. Schoolkinderen werden naar huis gestuurd, bars en discotheken gesloten, voetbalcompetities stopgezet. Ouderen in bejaardenhuizen moesten het zonder bezoek stellen, cruiseschepen mochten niet langer aanleggen. En restaurants mochten nog maar eenderde van het gebruikelijke aantal gasten ontvangen.

De noodtoestand ging een week later in, op 19 maart, bij 785 besmettingen en 3 sterfgevallen. Erg streng zijn de regels niet. Risicogroepen – ouderen boven de 70, chronisch zieken – mogen alleen in uitzonderlijke gevallen de straat op, maar de rest van de bevolking heeft iets meer vrijheid. De politie heeft opdracht mensen die zich niet aan de regels te houden naar huis te brengen. Hard optreden zou ‘een belediging zijn voor het voorbeeldige gedrag van de Portugezen’, aldus de Portugese premier Costa.

Het lijkt een strategie die heeft gewerkt: de verspreiding van het coronavirus is beperkt gebleven. Het dodental staat vooralsnog op 345. 

Maartje Bakker

Polen

Het staat er echt, zwart op wit: ‘slechts’ 129 Poolse doden door het coronavirus, en dat in een land met bijna evenveel inwoners als het zwaar getroffen Spanje. Met een vlug sommetje komt Polen uit op drie sterfgevallen per miljoen inwoners. Is er sprake van een Pools wonder?

Bartosz Fialek is reumatoloog en hoofd van de Poolse artsenvereniging in zijn provincie. Op zijn Facebook plaatste hij een veelbekeken filmpje waarin hij kritische kanttekeningen plaats bij dat ‘wonder’. Hij stelt dat zijn land de richtlijnen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) niet goed opvolgt.

Dat zit zo: als een patiënt overlijdt, moet een arts op een formulier invullen wat de doodsoorzaak was. Corona kan de primaire doodsoorzaak zijn als blijkt dat een laboratoriumtest positief uitviel, maar ook een secundaire, bijvoorbeeld bij een patiënt die (nog) niet positief testte, maar bij wie een CT-scan wel in de richting van besmetting wees.

Volgens Fialek werden Poolse artsen in de eerste weken geacht alleen mensen als coronadoden te registreren als het virus de primaire oorzaak was. Secundaire gevallen werden door de autoriteiten buiten beschouwing gelaten, ook al golden die volgens de WHO-richtlijnen ook als coronadoden. In een reactie zegt een woordvoerder van het ministerie voor Volksgezondheid dat er sinds eind maart nieuwe richtlijnen gelden, waarbij ook de tweede categorie wordt meegenomen.

Mensen die in quarantaine overlijden, worden in Polen bovendien niet getest, in tegenstelling tot wat gangbaar is in Italië. Ook die gevallen blijven verborgen in de overheidsstatistieken. Journalisten met kritische vragen werden door de woordvoerder van de Poolse inspectiedienst beticht van ‘sensatiezucht’. Mensen in quarantaine beschouwt hij simpelweg als gevallen ‘zonder tekenen van infectie’.

Op dit moment test Polen per dag zo’n 4- tot 5 duizend mensen. Dat is een schril contrast met buurland Duitsland, waar men op koers ligt om een half miljoen tests per week te doen.

Jenne Jan Holtland 

Griekenland

De Europese lidstaat die in potentie het zwakst stond tegenover covid-19, is vooralsnog een van de landen die het meest gespaard wordt door het virus. Met slechts acht doden per miljoen inwoners heeft Griekenland een van de laagste sterftecijfers van Europa. Dat lag niet in de lijn der verwachting. De Griekse gezondheidszorg verkeert sinds de financiële crisis immers in een abominabele toestand en verspreid over heel het land wonen tienduizenden migranten in smerige en overvolle opvangkampen, waar het vanwege de gebrekkige ruimte simpelweg onmogelijk is anderhalve meter afstand te houden.

Kijk naar Samos, een eiland met ongeveer 35 duizend inwoners, waar vanwege de door het IMF, de ECB en de Europese Commissie opgelegde bezuinigingen nog maar één ambulance actief is. In het enige ziekenhuis op het eiland daalde het budget met 40 procent waardoor er van de vijftig artsen die er in 2010 werkten, na acht jaar bezuinigen nog maar 26 over waren. Hun werk nam in diezelfde periode wel zienderogen toe, omdat er momenteel ruim zevenduizend vluchtelingen op het eiland verblijven in een kamp waar officieel plek is voor 650 mensen.

Dat een grote ramp Griekenland vooralsnog bespaard blijft, lijkt dan ook deels een kwestie van geluk. De overheid besloot al redelijk snel, ongeveer anderhalve week na de eerste besmetting, de scholen en bioscopen te sluiten. Maar het laat, tegen de adviezen van het WHO in, nog altijd nauwelijks tests uitvoeren. Ook zeggen veel Griekse artsen dat er nog steeds niet genoeg is geïnvesteerd in extra ic-plekken, laat staat dat de situatie in de opvangkampen verbetert.

Wat is dan het Griekse geluk? Vanwege de vele eilanden verspreidt het virus zich er mogelijk lastiger dan in andere Europese landen. En in tegenstelling tot bijvoorbeeld Italië kent Griekenland weinig toerisme buiten het zomerseizoen, waardoor het eind februari, begin maart relatief rustig was op de Griekse luchthavens.

Jarl van der Ploeg 

Finland

Terwijl haar dochters aan de keukentafel hun schoolwerk maken of buiten een rondje skiën, zit Aidin Puheenvuoro op Instagram en Snapchat. De influencer uit Fins Lapland post sinds een paar weken behalve jaloersmakende plaatjes van een eindeloze witte wereld, ook informatie over het coronavirus. Dat doet ze onder de hashtag #faktaakoronasta, Fins voor ‘feiten over corona’.

Puheenvuoro is een van de tientallen bloggers en influencers die de Finse overheid heeft gevraagd om de bevolking via sociale media in te lichten over bestrijding van het virus. De Lapse bereikt met haar posts naar eigen zeggen maandelijks 100 duizend mensen, ‘van 5- tot 80’ jaar.

In het uitgestrekte Scandinavische land met 5,5 miljoen inwoners verloopt de coronacrisis tot nu toe mild, er zijn ‘slechts’ 34 mensen aan het virus gestorven. Weliswaar verwacht de regering de piek pas halverwege mei, toch lijkt het erop dat de strenge maatregelen effect hebben.

De regering van premier Sanna Marin neemt het virus serieus. Sinds half maart zijn de scholen en winkels dicht en varen de veerboten naar Zweden niet meer. De Finse gezondheidszorg is goed, ondanks de uitgestrektheid van het land.

Maar wat Finland vooral onderscheidt van de meeste andere landen is de gedegen voorbereiding op rampen: een erfenis uit de woelige Finse geschiedenis, waarin het een frontstaat in de Koude Oorlog was. In geheime bunkers bewaart de overheid al decennialang allerlei noodvoorraden. Daarom heeft Finland nu geen tekort aan mondkapjes en andere beschermende kleding.

Ook het inschakelen van influencers is geen ad hoc-beleid. De ‘nationale dienst voor noodgevallen’ bedacht het plan al twee jaar geleden. ‘Deze herfst zou er een grote oefening plaatsvinden’, zegt Puheenvuoro. ‘Dat lijkt me nu niet meer nodig.’

Volgens haar is de grootste succesfactor van het Finse coronabeleid overigens een natuurlijke: de ruimte. ‘Wij hebben hier in het dorp 65 buren. Ik hoef geen enkele moeite te doen om ze niet tegen te komen.’ 

Sterre Lindhout

Dit stuk kwam tot stand met inbreng van de Open Redactie. Ook meedenken met de Volkskrant? Meld u hier aan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden