Column

Waar hebben wij gefaald?

Vrij zicht

Alarmerend zelfmoordcijfer zegt iets over de crisis maar vooral over de morele leegte

In de trein overkwam het me woensdag weer eens. Een aanrijding met een persoon, zei de omroeper. De trein staat stil en er wordt gezwegen. Laatst kreeg ik een mail van een kennis: we praten er niet over want dan komen mensen maar op ideeën. Maar waarom heeft Nederland na Tsjechië het hoogste zelfmoordcijfer op het spoor in Europa? Ze zeggen dat het door het dichte spoornet komt. Of doordat de psychiatrische inrichtingen in de duinen veelal langs het spoor liggen.

Een verontrustend gegeven. Vorige week kwamen er cijfers bij. Kees van der Staaij van de SGP had in de Kamer een motie ingediend voor betere suïcidepreventie. Het zelfmoordcijfer in Nederland is sinds het begin van de crisis in 2008 met ruim 30 procent gestegen. In 2013 pleegden 1.854 mensen suïcide, ruim driemaal zoveel als het aantal dodelijke verkeersslachtoffers. Terwijl er op gebied van verkeersveiligheid een uitgebreide preventie bestaat, zijn er weinig concrete maatregelen om zelfmoord te voorkomen.

Bij de SGP kregen ze veel reacties. Instemmende, in de sfeer van meer aandacht nodig. Maar ook negatieve, het is allemaal de schuld van de regering. Aanleiding voor de motie was een artikel in het blad Nature van twee Nederlandse hoogleraren psychiatrie. Ook zij sloegen alarm. In de neurologie is intussen veel kennis opgebouwd, schreven ze. Maar de maatschappelijke kant van suïcide blijft onderbelicht. Zo is er Europees onderzoek dat wel naar psychische stoornissen kijkt maar de samenleving buiten beschouwing laat.

Dat zelfmoord ook een culturele kant heeft, staat buiten kijf. De cijfers fluctueren, maar de ranglijst van landen en hun zelfmoordpercentage is tamelijk onwrikbaar. Oost-Europa hoog, Griekenland steevast onderaan. Ook al heeft de crisis daar hard gebeten. Meer protestanten slaan de hand aan zichzelf dan katholieken. Het klassieke boek Le suicide van onderzoekspionier Emile Durkheim is ruim een eeuw oud, maar nog altijd actueel. Zelfmoord is wat Durkheim een 'sociaal feit' noemt. Op de eenzaamste beslissing drukt de last van de samenleving.

De motieven verschillen van land tot land. In Frankrijk had je een paar jaar geleden een 'golf' van tientallen zelfmoorden onder werknemers van de grote telecomaanbieders France Telecom en Orange. Frankrijkliefhebber Leo Prick, medewerker van NRC Handelsblad, deed er onderzoek naar. In het najaar verschijnt zijn boek. Allebei de bedrijven waren voorheen van de overheid, de werknemers voormalige ambtenaren. Niet alleen hun CAO veranderde, ook hun werkwijze. Frankrijk heeft het zoals bekend moeilijk met de liberalisering, die in de ogen van velen ontmenselijking is. Leo Prick is ervan overtuigd dat de zelfmoorden bij de telecombedrijven een vorm van sociaal protest waren. De zelfmoordenaars zagen zichzelf als verzetsstrijders. Enquêtes in Frankrijk wijzen uit dat mensen daar nog altijd bereid zijn hun leven voor 'het vaderland' te geven. Het begrip 'eer' heeft er nog betekenis.

Ondenkbaar in Nederland. Hier is het hebben van een WAO- of WW-uitkering een risicofactor. Voor de rest:gedwongen huizenverkoop, faillissement, aflossingsproblemen, schulden, kortom geen uitweg meer zien als gevolg van de crisis. Het zijn vooral mannen van middelbare leeftijd (40 - 65) die de hand aan zichzelf slaan.

Wij denken dat deze factoren voor zichzelf spreken. Maar er is geen reden te veronderstellen waarom zelfmoord hier géén 'sociaal feit' zou zijn. Het bijzondere aan Nederland is niet de crisis maar de radicale individualisering. De kerken zijn leger dan waar ook ter wereld. Straks zijn er nog twintig over, zei kardinaal Eijk. Het marxisme als levensvervulling is ook volledig verdwenen.

Idealen zijn er nog wel maar dat zijn de allerindividueelste. Nederland liep voorop met het homohuwelijk en voordien waren de softdrugs hier al legaal. Het soevereine ik staat helemaal bovenaan. Partyland Nederland bestaat al ruim twintig jaar. Uitzendbureaus bloeiden hier als eerste en later werden de zzp'ers op het schild geheven. Oude banden en morele plichten werden uitbesteed aan de overheid. Zelfs het oppassen door opa en oma kon je een tijdje via een pgb laten bekostigen.

Veel bijgedachten waren er niet, behalve bij de SGP misschien. Individualisering is altijd opgevat als emancipatie. Leve de wereld van D66. Dat er ook verliezers waren en dat erachter een verzwegen leegte gaapte, bleek in 2008 toen plotseling duidelijk werd dat je er bij tegenslag helemaal alleen voor stond. De bezuinigende overheid begon plotseling over mantelzorg. Hoe moest dat ook alweer. Voor velen bleek er weinig om op terug te vallen, zowel in financieel als in moreel opzicht. Verbinding in de samenleving, dat klinkt immers zo CDA.

Autonomie als levensdoel is mooi, maar in je eentje is het goede leven geen kleine opgave. Als het dan niet lukt om het geluk te bereiken, is de wanhoop nabij. Maar zelfs de SGP, waar ze toch niet bang zijn voor betrekkingen met het hogere, komt niet verder dan betere suïcidepreventie. Dat beleid is er natuurlijk al. Op papier. De 'suïcidepreventieagenda' van Nederland is de meest ambitieuze van Europa. Nederlanders zijn ingenieurs, ook van de ziel. Het nare voor beleidsmakers is dat zelfmoord in hoge mate beleidsresistent lijkt. Wat wel helpt is het verbod op grootverpakkingen paracetamol.

We zijn het liefst ons allerindividueelste brein. Maar het kernwoord van het zelfmoordonderzoek van Durkheim was 'anomie'. Letterlijk normloosheid zelfmoord leert vooral dat een samenleving in moreel opzicht uit de hengsels hangt. De vraag die Durkheim in 1897 opwierp, is de vraag van iedereen die dit drama in zijn omgeving heeft meegemaakt.

Waar hebben wij gefaald.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.