Waar haar glimlach iets ironisch kreeg

Sinds Mona Lisa werd gestolen en teruggevonden, op 12 december 100 jaar geleden, is ze geleidelijk gestopt met reizen. Ooit was dat anders. De verblijven waar Lisa, soms heel privé, haar glimlach deelde.

1. Santa Maria Novella

Ze werd geconcipieerd in een pauselijk privé-appartement, de vrouw met de glimlach die niks verraadt, maar wel belooft dat te zullen gaan doen. 25 generaties kijken Mona Lisa nu al met die hoop aan. Daar verscheen ze dus, bij de kerk waaraan het station van Florence zijn naam dankt: Santa Maria Novella. Leonardo werkte in de sala dei papi in het bijbehorend klooster. Daar waar Leon Battista Alberti dertig jaar eerder die godvergeten mooie gevel van zwart en wit marmer aan de kerk bouwde. Waar, net uit de trein gerold, de golf begint van schoonheid die je meezuigt. Nog niet wetend dat die golf je, vroeg of laat, vermorzelt. De schoonheid in Florence is groter en duurt langer dan ieder van ons afzonderlijk. Geeft hoop en doet pijn. Daar ontstond Lisa.


2. Clos Lucé

Het pauselijk appartement werd verruild voor een kasteel toen Leonardo voor koning François I van Frankrijk ging werken in 1513. In Clos Lucé in Amboise werkte Leonardo verder aan Mona Lisa, al schijnt hij haar zelf nooit als af te hebben beschouwd. Schoonheid is niet statisch, ook die van Lisa moest rijpen.


3. Fontainebleau

'La Joconde', de vrolijke, promoveerde naar Fontainebleau toen koning François I haar na Leonardo's dood kocht van zijn leerling Salai. Een nogal imponerende betrekking voor een niet echt aristocratische vrouw. François liet er de eerste echte kunstgalerij in Frankrijk bouwen - een gigantische gouden gang vol Renaissancedecoraties. Lisa werd opgenomen in een omgeving waar de wijn uit de fonteinen stroomde. Haar glimlach moet haast wel iets ironisch gekregen hebben, daar.


4. Versailles

Over context gesproken: als de glimlach van Lisa ooit iets van een zweem van schaapachtigheid heeft gehad, dan moet dat in Versailles zijn geweest, waar ze door Lodewijk XIV mee naartoe werd gesleept. Ja, ze is het belangrijkste kunstwerk ter wereld. Maar kijk goed naar haar, en je realiseert je dat de metershoge opgeblazen glanskunst van Jeff Koons toch iets beter bij het decorum van het in goud gedoopte paleis past dan zij.


5. Tuilerieën

Nee, dan het slaapkamerverleden van Lisa. Dat begint en eindigt bij... Napoleon. Toen hij zich het paleis van de Tuilerieën langs de Seine had toegeëigend, verkoos hij haar glimlach om mee in te slapen. De soevereiniteit van de lach zwol weer aan.


6. Louvre

Het Louvre opende als museum in 1793, Mona Lisa hangt er bijna vanaf het begin. Voor Lisa was Parijs de goede plek op de goede tijd. Waar anders had haar onleesbare glimlach zich zo innig kunnen verbinden aan het opkomende ideaal van de femme fatale. Een gewone vrouw in een oneindig sfeerlandschap, met een blik die gelijktijdig aantrekt en afstand houdt. Voilà. Lisa's lach spreekt tot de mannelijke verbeelding - en die was er genoeg in het Parijs van eind 19de eeuw. Schrijver Théophile Gautier schreef: 'Bij haar voel je je als een schooljongen tegenover een hertogin.'


7. Italië

Maar niet iedereen vond dat Lisa in Frankrijk hoorde. Op 21 augustus 1911 liep Vincenzo Perugia de Salon Carré in het Louvre binnen en nam haar onder zijn jas mee. Doel: haar terugbrengen naar Italië. En zo keerde Lisa, precies 400 jaar na haar ontstaan in het klooster van Santa Maria Novella, terug op het gelijknamige station, in een koffer. Perugia dacht haar in 1913 te kunnen verkopen aan het Uffizi. De partizaan faalde, Mona Lisa won: haar roem steeg nu pas echt tot in de hemel. Na een glamourtour door Italië keerde ze terug naar Frankrijk. Haar afbeelding stond in alle kranten, ze was nu van iedereen.


8. Washington

Na de Zonnekoning en de keizer was er nog één wereldleider voor wie ze op reis ging. Begin 1963 vloog Mona Lisa naar Washington, waar John F. Kennedy haar bezocht, acht maanden voor zijn dood. De verzekering taxeerde haar op 100 miljoen euro, een bedrag dat vandaag tegen de miljard zou zijn.


9. Parijs

Ze is de duurste vrouw en ze woont in Parijs. Geen wereldleider of soeverein vorst voor wie ze nog op reis gaat. De tijden zijn veranderd. Ze komen maar naar haar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden