Waar eindigt Europa en begint de EU?

NA HET 'niet doen' van de leider van de VVD-fractie in de Tweede Kamer, Frits Bolkestein, over het voornemen tot oostwaartse uitbreiding van de NAVO, heeft de Europese Volkspartij (EVP) unaniem een 'niet doen' uitgesproken over het Turkse lidmaatschap van de EU....

Niet de grote sociaal-economische achterstand van Turkije, de schending van mensenrechten of de bezetting van noord-Cyprus sinds 1974, werden aangevoerd. Redenen die tot voor kort als beletsels tot toetreding werden genoemd. Nee, het feit dat 'de culturele, humanitaire en christelijke waarden van Europa anders zijn dan die van Turkije' werden plotseling tegen het lidmaatschap aangevoerd.

De inconsistentie van de christen-democraten zit in de wijze waarop zij hun eigen verleden als emancipatorische volkspartijen, gedreven door een universeel mens- en maatschappijbeeld, beperken tot Europa. Hoewel het niet met zoveel woorden werd gezegd, achten zij islamieten niet vatbaar voor een evolutie die Turkije geschikt maakt voor toetreding tot de EU. Klaarblijkelijk kunnen alleen Europese christenen een pluriforme, democratische en seculiere staatsvorm veroveren.

Zou de EVP ook vinden dat de islamitische minderheden in de EU maar beter geen stemrecht kan worden gegeven? En inderdaad, in landen als België en Duitsland hebben Turken geen stemrecht. Trouwens, andere niet genaturaliseerde inwoners ook niet.

Het 'nee' van de EVP - in feite de CDU van bondskanselier Kohl - tegen Turkije is daarom bevooroordeeld. Maar plat provincialistisch is de overweging dat een anti-Turks standpunt het mogelijke stemmenverlies aan extreem-rechts, met name in het rooms-katholieke Beieren, zal verminderen. Een overweging die enigszins onderbelicht is gebleven, maar door de sociaal-democratische Europarlementariër Dankert in een artikel in NRC Handelsblad uit het schemerduister werd gehaald.

Toch moeten we de EVP, net als Bolkestein, dankbaar zijn voor haar ruwe politieke interventie. Er werd in Europa wat betreft Turkije geen klare wijn geschonken. Het land zit sinds 1963 in de wachtkamer. Eerst voor de EEG en later voor de EU. En het kwam maar al te goed uit dat de voortdurende geschillen tussen Griekenland (EU-lid sinds 1981) en Turkije, de andere lidstaten de gelegenheid gaven naar Athene te wijzen als Ankara klaagde.

Dat spel kreeg een andere inzet sinds Europa en de VS, na de ineenstorting van de Sovjet-Unie, hebben besloten tot parallelle uitbreiding van de NAVO en de EU in Oost-Europa. Turkije, sinds 1952 al een gewaardeerd lid van de NAVO, hoopte met het oudste volgnummer op zak het eerst in aanmerking te komen voor het EU-lidmaatschap. Maar helaas verplaatste de aandacht van Brussel zich volledig naar de uitbreiding met voormalige Oost-Europese landen.

Onder andere door het streven naar financiële (landbouwpolitiek) en politieke ('verdieping') hervormingen van de EU én de compensatie van Zuid-Europese landen in ruil voor instemming met Oost-Europese uitbreiding, heeft de uitbreiding met voormalige Oostbloklanden vertraging opgelopen. Anderzijds voelen de potentiële nieuwe lidstaten er niets voor onmiddellijk aan de harde competitie uit de veel meer ontwikkelde EU-landen te worden blootgesteld. En willen zij ook niet voldoen aan Europese regelgeving die hun concurrentievoordelen zullen aantasten.

Intussen zet de Turkse regering alles op alles om lid van de EU te worden. Ankara heeft zelfs met een veto tegen de uitbreiding van de NAVO geschermd als het zijn zin niet krijgt. En dezer dagen dreigde de Turkse ambassadeur bij de EU met opzegging van de begin 1996 moeizaam verworven douane-unie met de EU.

De Europese commissaris voor Buitenlandse Zaken Van den Broek - zelf een christen-democraat - hoopt dat de EVP op haar 'onaanvaardbaar' tegen Turkije terugkomt. Hij vreest, net als de VS, desastreuze gevolgen voor hun gezamenlijke diplomatieke initiatieven in de kwestie-Cyprus, die bovendien voortdurend de verhoudingen tussen Athene en Ankara belast.

Mogelijk nog verontrustender is dat de EU anders naar Turkije kijkt dan de VS. De EU blijft vaag over de precieze voorwaarden waarop en binnen welke termijn Turkije zou kunnen toetreden, terwijl de VS, doordrongen van het militair-strategische belang van Turkije, een diplomatiek offensief ter ondersteuning van Ankara in Europese hoofdsteden is begonnen. De ministers van Buitenlandse Zaken van de EU zullen dit weekeinde in Apeldoorn proberen de ontstane crisis met Turkije te bezweren.

Het zou wenselijk zijn als de VS en de EU op één lijn zouden komen. Die lijn zou erop gericht moeten zijn het Turkse politieke establishment en het leger het argument afhandig te maken dat steeds wordt gehanteerd als concurrenten - vroeger van links en nu uit islamitische hoek - hun positie aantasten. Het argument dat alleen zij, de gevestigde politici of in laatste instantie het leger, Turkije op een westerse koers kunnen houden. Het valse dilemma 'seculier of de dictatuur om de democratie te redden' corrumpeert niet alleen de Turkse politiek, maar verlamt Europa in het formuleren van een duidelijk perspectief voor Turkije.

Joris Cammelbeeck

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden