Waar de staat ontbreekt, wordt familie-eer belangrijk

Criminoloog Janine Janssen: 'Eergeweld is ook een Nederlands probleem'

Iedereen kan in zijn eer worden aangetast. Maar in sommige culturen wordt zoiets een familiekwestie, met verregaande en soms dramatische gevolgen. Iets waarmee Nederlandse instanties - de politie voorop - langzaamaan leren omgaan.

Beeld Image Select

Het akeligste dat ze tegenkomt: zelfdodingen die onder familiedruk worden gepleegd. 'Sommige gemeenschappen zien dat als oplossing voor het schenden van de familie-eer. Dan wordt gezegd: jij bent de steen des aanstoots, jij moet weg. En dan wordt zoveel druk op iemand uitgeoefend dat die zelfmoord pleegt. Afschuwelijk. De nood waarin zulke mensen zitten moet psychisch ondraaglijk zijn.'

Criminoloog en antropoloog Janine Janssen (48) is hoofd onderzoek van het Landelijk Expertisecentrum Eergerelateerd Geweld van de politie. Maandag verschijnt haar boek Focus op eer, een naslagwerk voor de politie, zorgverleners en iedereen die met eerconflicten wordt geconfronteerd.

Wat is eergerelateerd geweld?

'Wij gaan daarbij uit van ernstige bedreiging of geweld dat plaatsvindt onder groepsdruk van de familie, waarbij zeden een rol spelen. Het wordt gezien als schending van de familie-eer als bijvoorbeeld iemand vreemdgaat of een partner kiest die door de familie niet wordt geaccepteerd. Soms worden vrouwen die niet besneden zijn als oneervol gezien. Of een scheiding.'

En dat moet worden opgelost.

'Ja. De smet op de familie-eer moet worden weggepoetst. Het is een reinigingsritueel.'

Waarom mag dat geen eerwraak heten, zoals u schrijft?

'Eerwraak is eergerelateerd geweld met dodelijke afloop. Het is natuurlijk afschuwelijk dat er doden vallen en die vallen er helaas zo'n tien per jaar, maar dat is niet het leeuwendeel van ons werk. Meestal gaat het om bedreiging en mishandeling.'

Waarom hebben sommige culturen eercodes, en andere niet?

'Elke cultuur heeft eercodes. De kopstoot van Zinedine Zidane in de WK-finale van 2006 was ook eergerelateerd geweld.'

Maar sommige culturen hebben eercodes die dodelijk kunnen aflopen.

'Historici zien een relatie met het proces van staatsvorming. Als jij en ik ruzie krijgen over dit interview ga ik in het ergste geval naar de Rijdende Rechter (lacht). We hoeven niet met elkaar op de vuist: er zijn alternatieve wegen die in dit land zijn gereguleerd. Maar als jij en ik ergens heel afgelegen in bijvoorbeeld het Midden-Oosten ruzie krijgen - ik zou niet weten waar ik naartoe moet. Ik moet dat zelf oplossen.'

Eigenrichting dus als noodzakelijk kwaad?

'Dat is een stap te snel. Als je daar woont is familie heel belangrijk, dat is je bescherming. Daarom worden huwelijken gearrangeerd: iemand moet in het team passen, het netwerk moet stabiel blijven. Daarom hebben families soms een voorkeur voor een partner uit een bepaalde streek, omdat je zo lokale coalities smeedt. Eercodes zijn belangrijk in gebieden waar de burger niet bij een overheid terecht kan als-ie een conflict heeft. Die codes regelen het sociale verkeer, en hoe mannen en vrouwen met elkaar moeten omgaan.'

Is liefde in zulke culturen een bijzaak?

'Zeker niet. Bij gearrangeerde huwelijken vindt men het meestal prettig dat de hele familie meekijkt. Zo'n familie bedoelt het vaak heel goed, zij willen ook het beste voor hun kinderen. Wij trouwen met een jongen die heel mooie ogen heeft. Maar tweederde van de wereld denkt: twee families trouwen met elkaar, en twee individuen bezegelen die band. Dat staat haaks op ons recht van zelfbeschikking, zelf kiezen, zelf fouten mogen maken. Dat botst.'

Zijn eerconflicten een geïmporteerd probleem?

'Natuurlijk, deels is dat met migratiestromen meegekomen. Maar ik hecht eraan om het als een Nederlands probleem neer te zetten. Die conflicten raken niet alleen de eerstegeneratiemigranten, maar ook de derde en vierde generatie. Bij de politie komen veel jongeren die hier zijn geboren en in ernstig conflict komen met hun voorouders over hoe ze willen leven.

'Vroeger merkten we bij de politie weleens de houding: dat doe je maar in je eigen land. Mijn weerwoord luidt altijd: dit ís hun eigen land. Dit probleem hoort nu ook bij Nederland. Professionals moeten hiermee leren dealen. Dit is onacceptabel geweld, dat moeten we aanpakken.'

Welke vormen van eergeweld ziet de politie?

'Alles, van bedreiging tot moord. In de loop der jaren zijn daar nieuwe termen aan toegevoegd, bijvoorbeeld vrouwelijke genitale verminking (vrouwenbesnijdenis), huwelijksdwang en huwelijkse gevangenschap. Daarbij zitten mensen - meestal vrouwen - die worden mishandeld of uitgebuit, in een huwelijk waarvan de partner niet instemt met een scheiding. Zij kunnen sociaal geen kant op. Je kunt niet weg, je kunt geen nieuwe relatie beginnen.'

Waarom loopt zo'n vrouw niet gewoon weg?

'Omdat er vaak kinderen in het spel zijn. Die ben je dan kwijt; in veel culturen horen kinderen niet bij de moeder, maar bij de vader. Bovendien zitten ze in een afhankelijkheidsrelatie, ze hebben geen idee hoe ze zelfstandig moeten bestaan, ze hebben geen recht op alimentatie, niets. Sommige vrouwen zitten letterlijk gevangen. Die komen echt nooit buiten.'

Janine Janssen. Beeld Marco Stoker

Hoeveel komt dat voor in Nederland?

'Daarvan is alleen voor de jaren 2011 en 2012 één ruwe schatting bekend: een minimale ondergrens van 140 gevallen. Let op: niet alleen vrouwen zijn slachtoffer van eergerelateerd geweld. Ook mannen die bijvoorbeeld een buitenechtelijke relatie aangaan. Of een relatie hebben met een meisje, ze wordt zwanger en dekt zich in door te zeggen: hij heeft me verkracht - want de angst voor haar familie is toch groter dan de liefde voor zo'n jongen. En dan komt die familie verhaal halen. Het is ook gevaarlijk om te weigeren iemand geweld aan te doen uit naam van de familie-eer.'

Dus het is denkbaar dat de dader van een gruwelijk geweldsdelict tot zijn daad werd gedwongen?

'Zeker. Stel dat een familie maar één kostwinner heeft, dan is het niet verstandig om die de gevangenis in te sturen. Dus wordt voor iemand gekozen die geen werk heeft of die minderjarig is, dat is minder belastend voor het groepsinkomen.'

Wordt eergerelateerd geweld op kinderen overgedragen?

'Deels wel. Niet zozeer het geweld, maar wel de familie-eer. Dat versterkt zich als iemand zich niet welkom voelt - die sluit zich op in de eigen groep. Dat vind ik in deze tijd van polarisering heel gevaarlijk. Job Cohen had het altijd over de boel bij elkaar houden - dat is inderdaad de kunst. Ik denk dat we naar methoden moeten zoeken om mensen te verbinden, want als je polariseert krijg je dus dat families en eercodes heel belangrijk worden. Zo'n groep geeft warmte, identiteit. Die eercodes passen goed in ons rechtssysteem, maar het geweld dat daaruit voortvloeit niet. En dan bedoel ik geweld in al zijn gedaanten, ook psychisch geweld of uitstoting.'

In sommige culturen is verkrachting reden tot uitstoting. Daar kan zo'n vrouw toch niets aan doen?

'Het is heel hard om te zeggen, maar zulke vrouwen zijn damaged goods. Wie wil jou nog? Het groepsbelang prevaleert.'

Maar hoe beschadig je de groep als je wordt verkracht?

'De redenering is: je bent geen maagd meer, je eer is aangetast, je kunt niet meer trouwen, je krijgt geen gezin meer. En dat is in hun ogen het doel waarvoor vrouwen er zijn. Jouw en mijn reactie is: wat afschuwelijk, zo'n verkrachting, we moeten helpen. Wij zien hen als slachtoffers. Maar voor die gemeenschappen heb je je waarde verloren.'

Welke rol speelt religie in eerkwesties?

'Vooropgesteld: het is geen islamitisch probleem. De klassieke studies van antropologen over eer en geweld gingen allemaal over Zuid-Europa: Spanje, Portugal, Zuid-Italië en Griekenland. Ging allemaal over katholieken en Grieks-orthodoxe mensen. Het is dus niet iets dat moslims hebben uitgevonden. We zien het wel veel onder groepen die wij met islam associëren, maar ook bijvoorbeeld bij Syrische christenen.'

Rechtvaardigt de Koran eergerelateerd geweld?

'Nee, dat staat nergens.'

Er staat wel in dat je bij ongehoorzaamheid klappen mag uitdelen.

'Ja. En daarin zit 'm de tweespalt. De teksten in boeken die voor veel mensen heilig zijn - de Bijbel, de Koran, de Thora - doen uitspraken over hoe mannen en vrouwen met elkaar moeten omgaan. En daar beroepen mensen bij eerconflicten zich op. Ze staan er niet bij stil dat die boeken in een andere tijd zijn geschreven, duizenden jaren geleden.'

Lees ook:

Digitale chantage speelt een steeds grotere rol in delicten rondom de familie-eer. Dat zegt criminoloog en antropoloog Janine Janssen van het Landelijk Expertisecentrum Eergerelateerd Geweld van de politie.

Heeft bemiddelen bij eerconflicten zin?

'Ja. De politie bemiddelt veel. Ons centrum heeft een methode ontwikkeld met onder meer vragenlijsten over hoe je een eerconflict herkent. Dat vergt een andere aanpak dan bijvoorbeeld huiselijk geweld. Je hebt met een groepsconflict te maken. Henk heeft geen ruzie met Ingrid, nee, de familie van Henk heeft ruzie met de familie van Ingrid. Je hebt dus met meerdere verdachten te maken - ze beslissen allemaal mee in dat geweld.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.