Reportage

Waar blijft extreem-rechts in Spanje?

Bij de verkiezingen zondag in Spanje valt op dat één geluid ontbreekt: dat van een extreem-rechtse partij. Overal in Europa in opkomst, in Spanje afwezig. Nog wel.

De voedselbank Hogar Social (Sociaal Thuis) in Madrid. Elke zondag open, maar alleen voor Spanjaarden. Beeld
De voedselbank Hogar Social (Sociaal Thuis) in Madrid. Elke zondag open, maar alleen voor Spanjaarden.Beeld

Melisa Ruiz, je zou in haar de Spaanse versie van Geert Wilders kunnen zien. Ze heeft geblondeerd haar. Ze is ook tegen immigranten, voor gesloten grenzen, tegen de EU. En al is ze pas 27, ze is de onbetwiste leider van een politieke beweging in wording.

Belangrijkste verschil: Ruiz slijt haar dagen niet het parlement, maar houdt een voedselbank draaiende. Elke zondag geeft ze zestig mensen pasta, tomatensaus, aardappelen, olie en suiker. Alleen voor Spanjaarden.

'Wij willen ons eigen volk helpen', verklaart Ruiz. 'Geen arme mensen uit het buitenland. Ik zie hoe mijn buren vuilnisbakken doorzoeken. Als mijn kind honger heeft, geef ik toch ook niet eerst eten aan de buurjongen?'

Ruiz vertegenwoordigt met haar Hogar Social ('Sociaal Thuis') een nieuw fenomeen in Spanje: een levendige nationalistische beweging - 'patriottisch-links' volgens Ruiz, neonazistisch volgens tegenstanders. Het is nog geen partij, maar brengt bij demonstraties gerust duizend mensen op de been en heeft veertigduizend aanhangers op Facebook. De thuisbasis is een gekraakt gebouw in Madrid, voorheen van de Spaanse tv, met schilderingen van arbeiders op de muren - daar hoefde niets meer aan te worden gedaan.

Overal in Europa zijn populistische, eurosceptische, nationalistische partijen in opkomst. Zo niet in Spanje. In het verleden waren die er wel, maar ze haalden nooit meer dan 1 procent van de stemmen. 'Wij zijn de eerste groepering die leeft in het hier en nu', zegt Ruiz. 'Hiervoor waren er alleen nostalgische partijen.'

Xavier Casals, universitair docent in Barcelona en gespecialiseerd in extreem-rechts, beaamt dat. Hij weet dat er zelfs een tijdje een partij was die de leus voerde: Franco resucita, España te necesita (Franco herrijs, Spanje heeft je nodig). Tot op de dag van vandaag zijn er partijen met in hun naam Falange, naar de fascistische partij van Franco. Er zijn alleen bijzonder weinig Spanjaarden die dat verlangen naar de militaire dictatuur delen. Bovendien lag extreem-rechts in Spanje voortdurend met zichzelf overhoop.

'Ik stem niet', zegt Alex - kale kop, tatoeages en op het scherm van zijn mobieltje iets wat verdacht veel lijkt op een hakenkruis. Hij houdt de wacht voor het kraakpand. 'Het nationalisme in Spanje, dat waren altijd veel generaaltjes, weinig soldaten.' Hij heeft goede hoop dat dit anders wordt met Melisa Ruiz. Zij ziet de politiek 'niet als een obsessief doel, maar als een extra instrument'.

Je zou verwachten dat in Spanje een voedingsbodem is voor een populistisch-nationalistische partij. De werkloosheid ligt boven de 20 procent. Volgens het Centrum voor Sociologisch Onderzoek vindt 38 procent het aantal immigranten in Spanje 'excessief'. De afkeer van de politieke elite is groot. Dat alles deed rechts-populistische partijen in andere landen groeien.

null Beeld
Beeld

Antistem

'Ah, maar hier hebben we Podemos', bedacht de Spaanse schrijver Isaac Rosa. 'Podemos vangt de ontevreden stemmen op. Miljoenen kiezers hadden in de netten kunnen belanden van de eerste vaderlandsredder die verscheen, maar ze vonden gelukkig een andere uitweg. Nu er al een antistem mogelijk is - antibovenlaag, anticorruptie, anti-ongelijkheid - komen er geen andere antistemmen op - anti-establishment, anti-Europees, xenofoob, islamofoob, homofoob.' Maar voor hoe lang? Rosa: 'De Podemos-stemmer is jong, middenklasse, heeft gestudeerd. Dat komt niet overeen met het profiel van het nieuwe Europese fascisme. We zijn nog niet veilig.'

Hogar Social organiseerde in mei al een protest waar de leus 'Spanjaarden ja, vluchtelingen nee' favoriet was. En toch, zegt Xavier Casals: 'Het xenofobe sentiment is hier minder aanwezig. Dat komt doordat Spanje tot tien, vijftien jaar geleden exporteur was van emigranten.' Zelfs nu emigreren nog veel Spanjaarden: tijdens verkiezingsdebatten komen 'universitair geschoolden die borden wassen in Berlijn' veelvuldig ter sprake.

null Beeld
Beeld

Geen Euroscepsis

Daar komt bij: de immigranten in Spanje, toch meer dan 10 procent van de bevolking, verschillen niet zo gek veel van de Spanjaarden. De meesten komen uit Latijns-Amerika. Ze zijn vaak Spaanstalig en katholiek. De vluchtelingen aan de Spaanse grens willen meestal zo snel mogelijk door naar het noorden.

Euroscepsis, dan? 'Na de dictatuur betekende de aansluiting bij Europa een terugkeer naar de normaliteit', zegt universitair docent Casals. Daarom staat Europa er nog steeds goed op. Bovendien heeft premier Rajoy zijn kiezers wijsgemaakt dat zijn bezuinigingen nodig waren door wanbeleid van de socialisten, niet doordat het moest van Europa. En toch, denkt Casals: de stemming kan zomaar omslaan. De Spaanse politieke toekomst laat zich moeilijk voorspellen.

Wie Melisa Ruiz hoort, weet dat het zo is. 'Europa is een kapitalistisch project', zegt ze. 'Het kapitalisme is erbij gebaat dat we allemaal hamburgers eten, Coca-Cola drinken en Engels spreken. En ook immigranten zijn een instrument van het kapitalisme, zodat er goedkope arbeidskrachten voor handen zijn. Ik wil dat we onze eigen culturele identiteit behouden. Dat kan alleen buiten de Europese Unie.'

null Beeld
Beeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden