AnalyseEFFECT CORONAMAATREGELEN

Waar blijft dat effect van de maatregelen?

Mondkapjes op het ROC Twente, in een van de zwaarst getroffen provincies.Beeld ANP

Twee weken geleden is het alweer dat het kabinet de horeca sloot, de groepsgrootte beperkte en thuiswerken en mondkapjes met klem aanraadde. Maar in de cijfers is er nog weinig van te merken. Hebben we wel genoeg gedaan? Vier mogelijke verklaringen gewogen.

1. Het moet nog komen (Oordeel: aannemelijk)

Zes tot negen dagen. Dat is volgens een onderzoek dat afgelopen weekeinde verscheen de tijd die het gemiddeld vergt voordat je iets zou moeten gaan zien van coronamaatregelen.

Of, preciezer: tijdens de eerste ziektegolf was 60 procent van het uiteindelijke effect van allerlei maatregelen na ruim een week merkbaar, zo constateert een onderzoeksteam onder leiding van epidemioloog Harish Nair van de Universiteit van Edinburgh in The Lancet, na bestudering van de coronamaatregelen in 131 landen.

Wilt u dit verhaal liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Maar in de Nederlandse cijfers valt dat, na haast twee weken ‘gedeeltelijke lockdown’, toch wat tegen. Het dagelijks aantal vastgestelde besmettingen stijgt, van zo’n zevenduizend per dag twee weken geleden tot rond de tienduizend nu. Dat kan nog komen doordat meer mensen zich laten testen, maar ook het aantal ziekenhuisopnames neemt nog steeds toe. Tijdens de eerste golf was het aantal ziekenhuisopnames na twaalf dagen ‘intelligente lockdown’ alweer op zijn retour.

‘Na bijna twee weken verwacht je toch wel effect te zien’, beaamt hoogleraar theoretische epidemiologie Hans Heesterbeek (Universiteit Utrecht). ‘En mijn indruk is dat het toch wat tegenvalt.’ Aan de andere kant: met zo’n virus weet je het nooit helemaal zeker. En de zes tot negen dagen wachttijd van Nair zijn een gemiddelde, geen wetmatigheid, benadrukt Heesterbeek. ‘Om zo’n getal dan toe te passen op een bepaald land, is lastig.’

Lichtpuntjes zijn er ook, wat dieper verstopt in de cijfers. Zo loopt het aantal ziekenhuisopnames opvallend achter op de alarmerende prognoses die het RIVM eind september afgaf. En de toename van het aantal besmettingen lijkt iets af te vlakken. Dat geeft hoop: we gaan nog wel bergopwaarts, maar de helling wordt minder steil. Doorgaans is dat een teken dat we de top bijna hebben bereikt.

Gezondheidspsycholoog Marijn de Bruin van de coronagedragsunit van het RIVM wijst intussen op de mobiliteitsdata van Google. Sinds eind september laten die een gestage afname zien in hoe vaak we ons verplaatsen. ‘Het duurt even. Maar misschien kunnen we over een week constateren dat we wel degelijk op de goede weg zijn.’

2. We hebben te weinig maatregelen (Oordeel: niet per se)

Kijk naar buiten, zegt epidemioloog  Hans Heesterbeek, en eigenlijk zie je het meteen: op straat is het lang niet zo rustig als begin maart, tijdens de eerste lockdown. ‘Misschien moet er nog wat bij’, denkt Heesterbeek.

Want inderdaad, het kabinet heeft nog niet al het grove geschut naar buiten gerold. Contactberoepen zijn nog toegestaan, het openbaar vervoer ligt niet aan banden, en de bioscopen en theaters zijn nog open. ‘Voor dertig man weliswaar’, zegt Heesterbeek. ‘Maar eerlijk gezegd vind ik dat vanuit epidemiologisch perspectief best nog veel.’

Toch de scholen sluiten dan maar? Volgens de analyse van Harish Nair heeft die maatregel in de eerste golf maar liefst 15 procentpunt van het befaamde reproductiegetal van het virus ‘R’ afgesnoept. Statistisch significant is dat getal nét niet – het kan nog toeval zijn – maar opvallend is het wel. Veel wetenschappers gaan er immers juist van uit dat het weinig zin heeft om de scholen te sluiten, omdat vooral jonge kinderen niet erg besmettelijk zijn.

Maar volgens Nairs analyse ligt dat anders en is een schoolsluiting een van de krachtigste maatregelen die we kunnen nemen. Of tenminste, zo was dat tijdens de eerste golf. ‘Het is niet gezegd dat schoolsluiting nu hetzelfde effect zou hebben’, zegt Heesterbeek. ‘Destijds was de situatie totaal anders. Inmiddels gelden er op school allerlei maatregelen, zoals afstandsregels, thuisblijven bij klachten en mondkapjes op de gang. Dat maakt toch dat het effect van een schoolsluiting nu wellicht kleiner is.’

En vergeet niet dat het kabinet een aantal andere krachtige maatregelen wél heeft genomen. Zoals het stilleggen van grote publieksevenementen, volgens de Schotse analyse met kop en schouders de effectiefste maatregel. Of thuiswerken, blijkens de cijfers al binnen een week tijd meetbaar van invloed op het virus.

Natuurlijk: hoe meer maatregelen, des te groter het effect. Maar in theorie zou je met de huidige maatregelen toch ook een heel eind moeten komen.

3. We houden ons niet aan de maatregelen (Oordeel: onzeker)

Ach, die eerste golf. Toen we nog angstig voor elkaar wegdoken als we elkaar passeerden op straat of in de supermarkt. Inmiddels is dat anders, en lappen we de coronaregels meer aan onze laars. Toch?

Hoewel het een indruk is die velen hebben, is er voor dat idee weinig bewijs, zegt gedragswetenschapper Marijn de Bruin. Zo is het aantal mensen dat anderhalve meter afstand houdt sinds juli weer wat toegenomen, zegt negen op de tien zich te houden aan het maximumaantal bezoekers, en mijdt ruim de helft plekken waar het te druk is, blijkt uit de onderzoeken die het RIVM sinds april uitvoert. Flink toegenomen is bovendien de publieke ongerustheid. In juli maakte een op de drie zich veel zorgen over corona, begin oktober de helft.

Recentere cijfers, van na de laatste maatregelen zijn er nog niet, benadrukt De Bruin. ‘Maar we zien in elk geval geen aanwijzing dat het naleven van de regels ineens veel slechter is. Het algemene beeld is: vanaf het moment dat het virus opleefde, nam de ongerustheid erover weer toe. En we zien dat mensen weer wat strikter zijn geworden in het afstand houden en het vermijden van drukte.’

4. Het seizoen zit tegen (Oordeel: waarschijnlijk, maar van ondergeschikt belang)

En dan is er nog de mogelijkheid dat we wind tegen hebben. Dat het virus weliswaar om zich heen grijpt, maar dat het allemaal nog veel erger was geweest als we de maatregelen twee weken geleden níét hadden genomen.

Die mogelijkheid overweegt in elk geval, opnieuw, de groep van Harish Nair, in een ander onderzoek dat toevallig eerder deze maand verscheen. Nair inventariseert daarin wat er in de herfst gebeurt met de andere coronavirussen die rondgaan onder de mens, de corona’s die ons verkoudheid geven. Conclusie: ook die leven in het najaar in onze streken sterk op, eenvoudigweg omdat het kouder wordt, we meer binnen zitten, en coronavirussen kennelijk beter gedijen in het vochtige herfstweer.

‘Dit kon weleens een belangrijke reden zijn waarom landen op het noordelijk halfrond momenteel een opleving zien en grote moeilijkheden hebben om het nieuwe coronavirus te beheersen’, reageert ook epidemioloog en kinderarts Patricia Bruijning (Universiteit Utrecht). ‘Het speelt mee. Als we meer binnen zitten, neemt het aantal nauwe contacten toe, en daarmee ook de besmettingskans’, zegt Heesterbeek.

Maar nauwkeurige bestudering van Nairs cijfers bieden toch ook een nuance. In de Europese landen om ons heen leven de verkoudsheidscoronavirussen vooral op in november, december en de eerste maanden van het jaar – en niet al meteen in de herfst.

Wat wel weer te denken geeft over de maanden die nog komen gaan.

Vier 'verkoudheids'-coronavirussen en hun activiteit in verschillende maanden op verschillende plekken. In de VS en Europa (Zweden, Noorwegen, Duitsland) zijn de virussen het actiefst in november t/m maart.Beeld Journal of Infectious Diseases

Met medewerking van Serena Frijters.

Lees ook 

In brandhaard Almelo gaat koopzondag gewoon door, maar klanten zijn schaars 
Buiten de Randstad ontpopt Twente zich plotseling als een coronabrandhaard. De roep om een striktere lockdown zwelt er aan.

De belangrijkste grafieken en kaarten over de uitbraak van het coronavirus in Nederland
Dagelijks verschijnen er cijfers over het coronavirus in Nederland. De belangrijkste kunt u hier vinden, met een uitleg over wat deze gegevens zeggen over de ernst van de uitbraak.

Hoe krijgen we meer handen aan het bed?
Ondanks extra bedden komt de reguliere zorg ook tijdens de tweede coronagolf in het gedrang.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden