Waals nee is een klap voor de eenheid in België

Premier Paul Magnette van Wallonië wordt al 'de doodgraver van België' genoemd. Zijn nee tegen CETA, het handelsakoord met Canada, heeft ertoe geleid dat België nu nog meer verdeeld is dan de 27 EU-lidstaten.

De Waalse premier Paul Magnette dinsdag op weg naar een bijeenkomst van de federale regeringen in Brussel. Beeld Emmanuel Dunand / Getty

Een paar weken geleden was hij buiten België nog een nobele onbekende, tegenwoordig haalt Paul Magnette (PS) moeiteloos de wereldpers. De minister-president van Wallonië, die eigenhandig het vrijhandelsakkoord CETA blokkeerde, is de held van links Europa. Maar daarmee dreigt hij zijn eigen land in gevaar te brengen. In Vlaanderen wordt hij al de 'doodgraver van België' genoemd.

In Vlaamse regeringskringen kunnen ze Magnettes bloed wel drinken. Meer dan 90 procent van de Belgische handel met Canada verloopt via Vlaanderen, minder dan 10 procent via Wallonië. Zo is het makkelijk, schamperen Vlaamse politici, om je als een nieuwe Che Guevara op te werpen: scoren in Wallonië, ten koste van de Vlaamse economie.

'De PS voert liever wapens uit naar Saoedi-Arabië dan appels en peren naar Canada', sneerde Geert Bourgeois (N-VA), minister-president van de Vlaamse deelstaatregering, verwijzend naar de Waalse wapenfabriek FN Herstal. Tegen wapenexport naar bedenkelijke regimes had de Waalse regering in het verleden een stuk minder bezwaren dan tegen CETA.

Hoe het CETA-verhaal zal aflopen, is nog steeds niet helemaal duidelijk. Volgens Europees Parlementsvoorzitter Martin Schulz is deze week geen doorbraak meer te verwachten. Hij denkt dat het beter is de EU-Canada-top van donderdag uit te stellen. Maar dinsdagavond onderhandelde Wallonië, dat altijd zei meer tijd nodig te hebben, nog verder met de andere Belgische bestuursniveaus.

Hoe de onderhandelingen ook aflopen en vanuit welk standpunt je er ook naar kijkt, duidelijk is dat het eigengereide optreden van Wallonië een klap is voor de Belgische eenheid. De 'meesters van het compromis', zoals de Belgen ooit bekend stonden, zijn nu zelfs meer verdeeld dan 27 EU-lidstaten.

De Waalse onverzettelijkheid, ondanks alle pleidooien uit Europa, Canada en België, versterkt de Vlaams-nationalistische partij N-VA in haar analyse dat België uit 'twee democratieën' bestaat: twee landsdelen met eigen publieke opinie en een eigen politiek leven, die zo uit elkaar aan het groeien zijn dat een geleidelijke opsplitsing in onafhankelijke landen de enige oplossing is. Met zijn onverzettelijkheid speelt Magnette de N-VA dus in de kaart.

Maar ironisch genoeg komt het juist door de Vlamingen en hun zucht naar meer autonomie dat Wallonië CETA op eigen houtje kan tegenhouden. Bij de staatshervorming van 1993 waren zij immers vragende partij om de Belgische deelstaten bij handelsverdragen een veto toe te kennen. 'De wapens waarvan Paul Magnette vandaag gebruikmaakt om CETA te blokkeren, zijn gefabriceerd in Vlaanderen', aldus de Luikse grondwetspecialist Christian Behrendt in de krant L'Avenir.

De Belgische staatsstructuur is uniek omdat de nationale regering en de vijf deelstaatregeringen (Vlaams, Waals, Brussels, Duitstalig en Franstalig) niet onder en boven elkaar staan, maar naast elkaar. In andere federale landen, zoals Zwitserland en Duitsland, hakt het nationale bestuursniveau bij patstellingen de knoop door. In België is die hiërarchie er niet en moet men er samen uitkomen.

Dat Belgische 'samenwerkingsfederalisme' werkte lange tijd goed, met de politieke partijen als smeermiddel. Maar nu de Franstalige partijen in de Waalse deelstaatregering (de socialistische PS en centrumpartij cdH) niet dezelfde zijn als die in de federale regering (de liberale MR van premier Charles Michel) en de verschillende bestuursniveaus dus ook elkaars politieke rivalen zijn, hapert het raderwerk.

Vlaanderen maakte overigens zelf ook gebruik van zijn macht om internationale verdragen tegen te houden: het Vlaams parlement weigert al vijftien jaar het minderhedenverdrag van de Raad van Europa te ratificeren. De Vlamingen vrezen dat het verdrag, vooral bedoeld om minderheden in Oost-Europa te beschermen, door de Franstalige Belgen misbruikt zou worden. Ook dit dossier zit muurvast, maar met minder verstrekkende gevolgen.

Zo bekeken wil Vlaanderen dus wel de lusten, maar niet de lasten van meer autonomie op vlak van internationale verdragen. 'Het is frappant dat de N-VA, die voor meer regionalisering pleit, moord en brand schreeuwt als de Waalse regering haar nieuw verworven bevoegdheden uitoefent', aldus het Vlaamse socialistische parlementslid Tine Soens (sp.a).

Een mogelijke uitweg uit de bestuurlijke chaos is het terugbrengen van de bevoegdheid om internationale verdragen goed te keuren naar het nationale niveau, het 'herfederaliseren'. Een andere optie is om de Belgische senaat bij patstellingen verantwoordelijk te maken om de knoop door te hakken.

Voor N-VA, de grootste partij van Vlaanderen, is dit onbespreekbaar. Zij ziet alleen heil in verdere autonomie voor de deelstaten en uiteindelijk in onafhankelijkheid. Maar ook als onafhankelijke EU-lidstaat zou Wallonië nog steeds een nee tegen CETA kunnen uitspreken. De N-VA staat hier voor de paradox dat meer autonomie niet altijd meer winst voor Vlaanderen oplevert.

Nooit eerder weerspiegelde de Belgische problematiek zo duidelijk de Europese dilemma's: waar België eensgezindheid nodig heeft tussen zes regeringen, moet de Europese Unie voortdurend op zoek naar overeenstemming tussen 28 EU-lidstaten. Centraal beslissen zou een stuk efficiënter zijn, maar daavoor krijgt Brussel - zowel het Belgische als Europese Brussel - te weinig krediet van onderaf.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden