Waaien of sproeien onder de Betuwe

Experts bekvechten over de vraag of de keus voor dure sprinklers in de tunnels van de Betuwelijn wel de juiste is....

Doot Christian Jongeneel

Het absolute nachtmerriescenario voor de Betuwelijn: een wiel van een goederenwagon blokkeert in de tunnel bij Zevenaar en de vonken die er afvliegen steken de wagon aan. De remleidingen branden door, zodat de wagon automatisch remt en de trein tot stilstand komt.

De wagon ernaast bevat lpg. Zolang de tankwagon vooral aan de onderkant warmer wordt, is er weinig aan de hand. De metalen wand kan zijn warmte goed kwijt aan het vloeibare lpg. Bovenin de tank zit echter lpg-damp. Het metaal daar kan zijn warmte niet kwijt en wordt snel heet. Bij vijfhonderd graden gaat het metaal vloeien. Het lpg in de tank is inmiddels behoorlijk opgewarmd. Een enorme explosie volgt.

Bij een geboorde tunnel zal de druk van de explosie hoogstwaarschijnlijk naar de tunnelmonden geleid worden. Er volgt een enorme drukgolf aan beide uiteinden, gevolgd door al dan niet giftige rookwolken die dagen kunnen aanhouden. TNO heeft uitgerekend dat 135 meter rond de tunnelmond zware schade optreedt.

De tunnel bij Zevenaar is echter een bak met een deksel erop. Een explosie, of meerdere achter elkaar, kan gaten in het deksel blazen en wolken de omliggende wijken instuwen. De eerste woningen staan op dertig meter afstand. Zevenaar geldt dan ook als het kwetsbaarste punt langs de route.

Geen wonder dat de lokale brandweercommandant Robert Polman de discussie over brandveiligheid in 'zijn' tunnel met argusogen volgt.'Wij passen ervoor dat veiligheid het sluitstuk wordt. Dus houden we streng vast aan een combinatie van sprinkler en ventilatie, zoals dat eerder is afgesproken.'

Sprinklers in tunnels zijn internationaal echter niet onomstreden. In Japan zijn ze bij langere tunnels verplicht, maar in de Verenigde Staten wordt gebruik ervan juist sterk afgeraden. Het grote voordeel van sprinklers is dat ze sterk afkoelen. Belangrijkste nadelen zijn stoomvorming, die het zicht belemmert, en het feit dat ook de rook afkoelt, waardoor die zakt en minder snel uit de tunnel afgevoerd wordt. Om die laatste reden mogen in Japan de sprinklers pas aan als alle passagiers uit de trein zijn.

De bezwaren tegen stoomvorming zijn gebaseerd op oud onderzoek en eigenlijk achterhaald, zegt veiligheidsdeskundige ir. Menso Molag van TNO: 'Het sprinklersysteem is op zich niet slecht, anders was er in eerste instantie niet voor gekozen. Het kan echter beter. Met een krachtige rookventilatie kan door de afkoeling van de rookgassen voorkomen worden dat explosie van de lpg-wagon optreed. Omdat ventilatie altijd tegen de rijrichting in plaats vindt, heeft de machinist voorin langer frisse lucht en kan zich relatief eenvoudig in veiligheid brengen.'

Molag is de auteur van een rapport dat minister Peijs van Verkeer en Waterstaat gebruikt om aan te voeren dat een systeem met krachtige ventilatie veiliger (en goedkoper) is dan een systeem van sprinkler in combinatie met normale ventilatie.

Dat zit hem in de complexiteit van het systeem, legt hij uit: 'Een sprinkler is onderverdeeld in secties. Als bijvoorbeeld over een grote lengte brand ontstaat, moeten veel secties aanslaan en dan kan watergebrek ontstaan. Daardoor heeft sterke ventilatie een betrouwbaarheid van 95 procent, tegen 90 voor de sprinkler.'

Brandweercommandant Polman is niet onder de indruk: 'Dat argument snijdt geen hout. Sprinklerinstallaties worden jaarlijks getest om zeker te zijn dat ze goed functioneren. Dat eisen we van bedrijven ook. Als je alleen sterk ventileert, wakker je de brand juist aan.'

Daar is Molag het weer niet mee eens: 'Als je bij een barbecue lucht aanpompt, gaat hij inderdaad harder branden, maar als je heel hart blaast, gaat hij uit.' Dat de ventilatie krachtig genoeg is om de brand werkelijk uit te blazen wil Molag echter niet beweren.

Molag: 'Wij hebben conservatief aangenomen dat de brand niet uitgaat. Zelfs met dit uitgangspunt laat de rookventilatie echter een lager risico voor machinist en mensen in de omgeving zien dan de sprinkler. Als het gaat om het voorkomen van schade aan de tunnel, presteert de sprinkler beter.'

Dat laatste verklaart ook waarom pas in zo'n laat stadium de controverse tussen ventilatie en sprinkler is uitgebroken.

Aanvankelijk moesten de tunnels binnen 24 uur weer operationeel zijn, dus moest de schade beperkt blijven. Rijkswaterstaat besloot echter bij nader inzien dat het risico van langere uitschakeling aanvaardbaar was. Toen de sprinkler uit economisch opzicht niet meer nodig was, ontstond ruimte voor discussie over zijn waarde als veiligheidsmaatregel.

Overigens kreeg niet alleen TNO opdracht van Rijkswaterstaat om de tunnelveiligheid van de Betuweroute te bestuderen.

Ook het Apeldoornse ingenieursbureau Save ging aan de slag. En kwam tot de tegenovergestelde conclusie: uit veiligheidsoogpunt is een sprinkler beter dan krachtige ventilatie. Het verschil tussen beide systemen vond Save te ruw berekend.

De tegengestelde conclusies worden veroorzaakt doordat TNO vooral keek naar het voorkomen van directe gevolgen voor machinist en omwonenden, terwijl Save meer nadruk legde op het beheersen van langdurige branden. Omdat ventilatie niet blust, presteert het op dat terrein minder. De brand zal moeten uitwoeden, want geen brand-weercommandant stuurt zijn mannen een donker rokend hol in.

TNO-er Molag: 'Als er dagenlang hete rookgassen uit een tunnelmond komen, is dat geen fraai gezicht voor de bv Nederland. Maar de hete rook stijgt op, zodat omwonenden geen gevaar lopen. Het is overlast, geen risico.'

Brandweercommandant Polman ziet dat anders: 'Misschien zit je inderdaad onder de veiligheidsnormen, maar je kunt de mensen niet dagenlang in de rook laten zitten. Hoe je het ook wendt of keert: sprinklers koelen beter en je kunt er een brand mee blussen.'

Zo wordt de vraag sprinklers of niet ook een verhaal van cijfers en normen versus subjectieve beleving van veiligheid en overlast. En natuurlijk van de 65 miljoen euro extra voor de sprinKlers, die in dit geval als blokkerend wiel optrad. Aanstaande woensdag moet de minister voor de Kamercommissie nader uitleggen waarom zij dat geld met tegenzin toch uittrekt.

Molag kijkt graag verder vooruit: 'Ik vind dat de nadruk moet liggen op het voorkomen van een incident, door bijvoorbeeld een branddetectie voor de tunnel aan te brengen, zodat een brandende trein niet in de tunnel rijdt.'

Voor de bestrijding zou hij geen sprinklers kiezen, maar als die er toch definitief komen, is de vraag of dat een klassiek systeem moet zijn of een systeem dat nevel verspreidt. Molag: 'Dat laatste zou in een tunnel wel eens het beste kunnen zijn, maar dat zouden we moeten onderzoeken. Ik ben bang dat dat voor de Betuweroute te laat is.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden