Reportage Provinciale verkiezingen 2019

VVD’ers slaken een kreet van schrik bij het zien van de eerste exitpoll

De VVD had zich ingesteld op verlies. Een nederlaag die zijn schaduw vooruit werpt, heeft als voordeel dat hij al verwerkt is voor hij op het scorebord komt.

Lijsttrekker Klaas Dijkhoff van de VVD tijdens de uitslagenavond van de Provinciale Staten- en Waterschapsverkiezingen. Beeld ANP

In het café bij de Sint-Janskathedraal houdt iedereen zijn adem in als de eerste exitpoll, die van Zuid-Holland, op het scherm komt. Eén zetel verlies voor de VVD, dat valt mee. Maar iedereen houdt zijn adem in als Dionne Stax de uitslagen opleest. De eerste zeven partijen staan allemaal op verlies, dat kan maar één ding betekenen… Een kreet van schrik (‘Jééézus!’) gaat door de zaal als de laatste partij aan bod komt: Forum voor Democratie is, volgens de eerste prognose, in Zuid-Holland groter dan de VVD.

Een kwartier later is er opluchting over de uitslag in de eigen provincie, Noord-Brabant. Hier blijft de VVD ruim de grootste. De partij scoort in de poll 2 zetels meer dan Forum. Het café klapt en juicht. Zetelbehoud in de provinciale staten is na de slechte peilingen van de laatste tijd een mooi resultaat. ‘Als dit de einduitslag is, ben ik innig tevreden’, reageert provinciaal lijsttrekker Christophe van der Maat. ‘Je wist van tevoren toch niet zeker welke invloed die vreselijke gebeurtenis in Utrecht zou hebben op de verkiezingen.’ Ook in de landelijke exit-poll blijft de VVD het opstomende Forum nipt voor.

Ingecalculeerd

De in Den Bosch verzamelde vaasjesknuffelaars hadden zich ingesteld op een blijmoedig te verdragen zetelverlies. Het was ingecalculeerd dat de VVD een paar Eerste Kamer- en Statenzetels zou inleveren. Een nederlaag die zijn schaduw zover vooruit werpt heeft als voordeel dat hij geestelijk al verwerkt is voor hij op het scorebord van de NOS verschijnt. Bovendien: de andere twee grote regeringspartijen zouden nog meer klop krijgen.

De laatste weken stonden de gezichten in de blauw-oranje gelederen iets zorgelijker, want de VVD begon in de peilingen weg te zakken. Ze voerde een lastige verkiezingscampagne tussen twee vuren. De partij zit vastgeklonken aan de ambitieuze klimaatdoelen van ‘het groenste kabinet ooit’ en heeft een pijnlijke concessie moeten doen in het migratiedossier. Daardoor is de rechterflank van de partij niet goed meer afgedekt. De electorale concurrenten op rechts, PVV en Forum voor Democratie (FvD), ruiken bloed. Thierry Baudet staat met open armen gereed om ontevreden VVD-kiezers op te vangen. Elke Kamerzetel die de VVD in de peilingen kwijtraakte verhuisde naar Baudet en zijn manschappen.

Tactische fout

Bij Pauw & Jinek analyseerde partijleider Rutte de situatie perfect. Hij betrok de zaak alleen niet op zichzelf: ‘Ik denk dat de VVD begin deze eeuw (onder partijleiders Hans Dijkstal en Gerrit Zalm, red.) een tactische fout heeft gemaakt door te links te worden. Na het vertrek van Frits Bolkestein viel rechts van de VVD een gat waarin Geert Wilders kon treden. Ik vind dat de VVD een partij moet zijn die het spectrum van het centrum tot fatsoenlijk rechts helemaal afdekt.’ Dat doet de VVD dus onder Rutte niet. Het gat op rechts is alleen maar groter geworden. PVV en FvD halen bij deze statenverkiezingen waarschijnlijk meer stemmen dan populistisch rechts ooit eerder in Nederland heeft behaald.

De schietpartij in de tram zette de verkiezingsstrijd voor de VVD alsnog op scherp. Peilingmeester Maurice de Hond voerde de spanning dinsdag op met zijn laatste peiling. De islamitische terreurdaad van een Turkse immigrant pakt volgens hem goed uit voor de electorale concurrenten op rechts. Ineens was de al ruim acht jaar bezette positie van grootste politieke partij van het land in het geding.

Het Brabantse oud-statenlid Renée Spermon-Marijnen maakt zich zorgen over Forums grote overwinning. ‘Ik had gehoopt dat die uitspraken van Theo Hiddema (die maandag klaagde dat de aanslag in Utrecht nadelig zou uitpakken voor de verkiezingsuitslag van Forum, red.) meer kiezers zouden afschrikken; dat is blijkbaar niet zo.’ Ze heeft wel een verklaring: de aantrekkingskracht van de leider. ‘Thierry Baudet is een fenomeen. Zo hadden we bij de VVD ook wel kunnen gebruiken.’

Lees ook:

Opdoffer voor kabinet: zeven zetels tekort in Eerste Kamer, Forum voor Democratie en GroenLinks profiteren

Weglopende kiezers bij de regeringspartijen CDA en D66 brengen het derde kabinet-Rutte in een lastig parket: het moet volgens de eerste exitpolls zien door te regeren met een tekort van zeven zetels in de Eerste Kamer. Vooral Forum voor Democratie en GroenLinks profiteren. Forum komt uit het niets met tien zetels in de Eerste Kamer en wordt ook in één keer een belangrijke factor in de provincies.

Lees ook:

Forum voor Democratie met monsterzege van 0 naar 10 zetels: ‘Dit had niemand durven dromen’
In Theater Figi in Zeist barst om 9 uur een overweldigend kabaal los onder de aanhangers van Forum voor Democratie. In één klap wordt de partij volgens de exitpolls de grootste in Zuid-Holland. ‘We gaan ge­schiedenis schrijven.’

GroenLinks wil besturen na ‘klimaatverkiezingen’ – de verwachtingen zijn hooggespannen
Gejuich en gekreun wisselen elkaar af bij GroenLinks. Vreugde om de eigen winst, afschuw om de winst van FvD. Maar de vraag is of de partij nu echt kan doorbreken in het provinciaal bestuur.

D66 na verlies: blijf luisteren naar Rob Jetten
Rob Jetten had in betere omstandigheden zijn eerste statenverkiezingen als fractieleider kunnen beleven. D66 betaalt opnieuw de prijs voor meeregeren en verliest meerdere zetels in de Eerste Kamer. Een tegenvaller, maar zijn partij blijft pal achter hem staan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden