VVD en CDA willen beter contact met koning tijdens formatie, maar Kamervoorzitter Arib ligt dwars

Een poging van de Raad van State en de Eerste Kamer om de Koning beter op de hoogte te houden van het verloop van de kabinetsformatie is achter de schermen uitgelopen op een patstelling met de Tweede Kamer. Voorzitter Khadija Arib weigert mee te gaan in de wens om het staatshoofd op vooraf bepaalde momenten van informatie te voorzien.

Koning Willem Alexander op Veteranendag met Khadija Arib (voorzitter Tweede Kamer) en Ankie Broekers-Knol (voorzitter Eerste Kamer). Arib houdt het plan van Donner en Broekers-Knol tegen. Beeld anp

De drie vaste adviseurs van koning Willem-Alexander verschillen van mening over de vraag hoe diens 'informatierecht' tijdens de kabinetsformatie moet worden ingevuld. De vicepresident van de Raad van State, Piet Hein Donner (CDA), en de voorzitter van de Eerste Kamer, Ankie Broekers-Knol (VVD), willen op tenminste drie momenten de koning - vanwege zijn positie in de Grondwet - op de hoogte stellen. Tweede Kamervoorzitter Arib (PvdA) wil zich nergens op vastleggen.

De rol van het staatshoofd in de formatie, voorheen het enige moment dat koningin Beatrix direct haar invloed kon laten gelden, is al jaren een splijtzwam op het Binnenhof. Een meerderheid in de Tweede Kamer besloot in 2012 het formatieproces in eigen hand te nemen, om te beginnen door zelf een 'verkenner' aan te wijzen die de coalitiemogelijkheden onderzoekt, en daarna de (in)formateur(s) te benoemen.

Een invloedrijke minderheid van VVD, CDA en de kleine christelijke partijen vindt echter nog steeds dat de Koning een rol mag spelen in de formatie en in elk geval regelmatig dient te worden geïnformeerd. Zij stellen dat zijn positie dat rechtvaardigt: als neutraal staatshoofd belichaamt hij de continuïteit tussen vertrekkende en komende bewindslieden.

Daar tegenover staan partijen als D66, de PvdA, de SP en GroenLinks. Zij vinden elke schijn van politieke invloed van het staatshoofd onwenselijk. Tweede Kamervoorzitter Arib, die de regierol van het staatshoofd heeft overgenomen, moet daarnaar handelen, vinden zij. Arib kan en wil dat niet negeren. Zij zal alle stappen die zij zet, ook in de richting van de koning, vooraf afstemmen met de fractievoorzitters. Haar rol wijkt daardoor voortaan af van die van de twee andere adviseurs.

Koning zit in regering

Het nieuwe formatieproces werd eind 2014 geëvalueerd door een commissie van drie Nijmeegse wetenschappers, onder leiding van hoogleraar staatsrecht Paul Bovend'Eert. Die stelde dat het aanbeveling verdient 'om bij een volgende kabinetsformatie de Koning regelmatig nauwkeuriger te informeren omtrent het formatieverloop'. De Koning maakt krachtens de Grondwet deel uit van de regering en daarom beargumenteerde de commissie: 'Zoals de Koning in de uitoefening van de regeerfunctie een 'informatierecht' heeft in de verhouding Koning-ministers, zo ligt het voor de hand dat hij bij de vorming van een nieuwe regering en bij de vorming van het regeringsbeleid geïnformeerd wordt.'

Commentaar: Koning mag best weten hoe het gaat

De Koning werd in 2012 wel erg rigoureus buitenspel gezet in de formatie. Hij mag best weten hoe het gaat, schrijft de chef van de Haagse redactie in het Volkskrant commentaar.

Na de zomervakantie nam Donner het initiatief voor beraad met de beide Kamervoorzitters, bevestigt de Raad van State. In elk geval drie keer heeft overleg plaatsgevonden. Donner stelde voor de Koning te informeren nadat de nieuwe Tweede Kamer op 23 maart heeft gedebatteerd over de verkiezingsuitslag, als er een regeerakkoord ligt en tenslotte als de nieuwe premier zijn bewindslieden bij elkaar heeft gezocht - dus voor hun beëdiging door de Koning. Tussentijdse paleisbezoeken in het geval van een lange formatie werden daarbij niet uitgesloten. Broekers-Knol was het daarmee eens, maar Arib wilde zich uiteindelijk niet committeren.

Kamer leidend

Voor alles moet de nieuwe formatie uitstralen dat de Tweede Kamer leidend is, meent Arib. Zij heeft ook een persoonlijk belang bij draagvlak onder de fractievoorzitters. Na 15 maart wil zij herkozen worden als Kamervoorzitter en met een PvdA-fractie die waarschijnlijk veel kleiner is, zal zij de steun van andere partijen hard nodig hebben.

D66-leider Alexander Pechtold, voorman van de partij die het initiatief nam tot de nieuwe manier van formeren, was het indertijd met de conclusie van Bovend'Eert oneens. 'De manier waarop de commissie dit motiveert, vind ik niet zo sterk', zei Pechtold in 2014. Hij had zich tijdens het formatieproces in 2012 al verbaasd dat de informateurs Henk Kamp (VVD) en Wouter Bos (PvdA) plotseling bij koningin Beatrix op bezoek gingen. Het leidde tot spoedberaad tussen de fractievoorzitters, het soort chaos dat Donner en Broekers-Knol deze keer juist willen voorkomen. Arib vindt dat zij dat, in de eerste formatie onder koning Willem-Alexander, heel goed zelf afkan.

In een reactie op de nieuwe patstelling zegt Pechtold nu: 'Ik steun de koers van Arib. Het mandaat ligt bij de Tweede Kamer.'

Lees alles over de verkiezingen op onze speciale verkiezingspagina met interviews met lijsttrekkers, podcasts, video's, factchecks en meer.

Khadija Arib op haar voorzittersstoel in de Tweede Kamer. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden