VVD begrijpt nog altijd weinig van Thorbecke

De VVD is een matige bewaker van Thorbeckes erfgoed, stelde Bas van 't Wout. Boris van der Ham is het daar mee eens, maar om heel andere reden....

ONDER de titel 'De VVD en de erfenis van Thorbecke' (Forum, 24 juli) schreef Bas van 't Wout dat de VVD in de Eerste Kamer niet akkoord had moeten gaan met het voorstel voor invoering van het burgemeestersreferendum. Van 't Wout stelt dat de VVD met die stap afbreuk heeft gedaan aan het bestaansrecht van de Eerste Kamer en toonde zich daarmee een, volgens hem, 'matig bewaker van de erfenis van Thorbecke'.

Dat de VVD een matige bewaker is van Thorbeckes erfgoed ben ik van harte met Van 't Wout eens, maar wel om andere redenen. Waarin de VVD voornamelijk tekortschiet is zijn blindheid voor de noodzaak van veranderingen aan het democratisch systeem, iets wat Thorbecke duidelijk wél had. Met deze houding doet de VVD onrecht aan zowel de letter als de geest van Thorbecke en andere liberale en sociaal-liberale vernieuwers.

De afgelopen 153 jaar is de grondwet van Thorbecke voortdurend veranderd om aan te blijven sluiten bij maatschappelijke ontwikkelingen en nieuwe inzichten. Thorbecke regelde in zijn grondwet van 1848 weliswaar een sterkere rol van het parlement ten opzichte van de regering en tal van vrijheidsrechten, maar zijn grondwet had nog veel democratische mankementen.

Zo was het stemrecht nog verbonden met het belastbaar inkomen, waardoor arme mensen niet konden deelnemen aan de verkiezingen. Ook waren vrouwen uitgesloten van het kiesrecht. Naast de 'erfenis van Thorbecke' hebben we er de afgelopen jaren gelukkig een aantal erfenisjes bij gekregen, zoals die van het kabinet-Cort van der Linden die in 1917 het Algemeen Kiesrecht regelde en die van de vrijzinnig-democraat Marchant die in 1919 het Vrouwenkiesrecht door het parlement kreeg. Opvallend is dat Thorbecke, Van der Linden en Marchant behoorden tot (sociaal-)liberale partijen.

De veranderingen die zij voorstonden kwamen tot stand door goed oog te hebben voor de toenmalige maatschappelijke ontwikkeling en door een diepe democratische overtuiging. Het is daarom des te jammerder dat de zich liberaal noemende VVD niet in hun traditie wil staan en geen oog wil hebben voor huidige tekortkomingen in het democratisch systeem.

Integendeel. Hoewel de afgelopen decennia de mondigheid van de burger enorm is toegenomen, de opkomst bij verkiezingen steeds lager wordt en de roep om directe invloed van burgers op het bestuur steeds groeit, heeft de VVD vrijwel elke discussie over democratische vernieuwing tegengewerkt. Niet zelden kwam de VVD dan met de naam van Thorbecke op de proppen en stelde dat de genoemde democratische vernieuwingen niet pasten binnen zijn erfgoed.

De vraag is of Thorbecke blij zou zijn geweest met de VVD als zijn 'bewaker'. Waarschijnlijk niet. Het verzet van de VVD tegen directe vormen van democratie staat immers haaks op het districtenstelsel dat Thorbecke invoerde (en dat in 1917 werd afgeschaft). Thorbecke was bovendien een aanhanger van de zogenaamde 'organische staatsleer' die een grote autonomie voorstond voor lokale gemeenschappen; de door de VVD aangehangen constructie van door Den Haag benoemde burgemeesters is daarmee dus eigenlijk in tegenspraak.

Ook het taboe dat er binnen de VVD heerst op discussies over de afschaffing van de Eerste Kamer zou Thorbecke bevreemden. Het was immers Thorbecke zelf die al in 1848 ijverde voor de afschaffing ervan. Hij noemde de Eerste Kamer letterlijk 'overbodig en zonder doel', maar kreeg destijds geen meerderheid voor dit inzicht. Thorbecke zou zichzelf niet herkennen in een VVD die dat instituut nu verdedigt.

Het is cynisch dat Van 't Wout in zijn artikel bij zijn klachten over de invoering van het burgemeestersreferendum en de rol van de Eerste Kamer uitgerekend Thorbecke aanhaalt. Als de VVD namelijk echt in de geest van de liberale aartsvader had gehandeld dan had deze partij constructief meegewerkt aan meer invloed van burger op het bestuur.

Van 't Wout heeft gelijk als hij de burgemeestersreferendum-wet een krakkemikkige wet noemt, maar de oorzaak hiervan ligt bij de VVD. Samen met het CDA en de ChristenUnie heeft de VVD, net als bij de invoering van het correctief referendum, alles in het werk gesteld om zoveel mogelijk gaten te schieten in de wet, waardoor deze er uiteindelijk ietwat mismaakt uitzag.

Het sociaal-liberale D66 en de socialistisch georiënteerde PvdA, Groenlinks en SP hebben met de invoering van het burgemeestersreferendum en het correctief referendum een eerste stap gezet richting een noodzakelijke vernieuwing van het Nederlandse staatsbestel. Dat is weliswaar niet zonder kleerscheuren gegaan, maar die kunnen altijd nog hersteld worden. De vastbeslotenheid waarmee deze partijen de tegenwerking van de VVD getrotseerd hebben zou Thorbecke in ieder geval zeer gewaardeerd hebben.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden