Vuurtorenwachter Nicolette werd weggepest uit haar geliefde Brandaris

Twee jaar zit Nicolette van Berkel nu al thuis, tegen haar zin. De pesters hebben hun zin gekregen, en de leidinggevenden van Rijkswaterstaat grepen niet in. Toen ze om een veilige werkplek vroeg, kreeg ze te horen: blijf maar even thuis. Later gaf haar leidinggevende haar te verstaan dat haar collega's niet langer met haar wilden samenwerken.

Nicolette van Berkel Beeld Harry Cock

Als ze haar ogen dicht doet, hoort ze hem weer zwiepen en kraken. Die enorme lichtbak van de Brandaris, de vuurtoren op Terschelling. Het vertrouwde geluid dat vuurtorenwachter Nicolette van Berkel (37) vergezelde, als ze boven op die 55 meter hoge toren aan het werk was.

De bundel licht die ze door de zwarte nacht zag gaan. De zon die ze zag opkomen. 'Als ik daarboven sta, ben ik verbonden met de elementen', zegt ze. 'Met de sterren, de maan, de zon, de wind en de wolken, met eb en vloed. Je kunt de vogels horen. Het is niet zomaar een verkeerstoren. Ik werk niet voor Rijkswaterstaat, maar voor de Brandaris, zo heb ik dat altijd gevoeld. Dat ik daar nu niet meer naartoe kan, voelt alsof je bent geamputeerd. Er is mij iets afgenomen wat niet vervangbaar is.'

Het is ruim twee jaar geleden dat Nicolette van Berkel bij haar leidinggevende alarm sloeg over pesten en intimidatie door collega's op de Brandaris. De vuurtoren wordt 24 uur per dag draaiende gehouden door een team van elf collega's - voornamelijk mannen. Ze werken in wisseldiensten en meestal in duo's op de toren. De leidinggevende zit op afstand aan de wal. Van Berkel laat de mail zien die ze destijds aan deze teamleider schreef. Er staat dat ze zich al tijden onveilig voelt door collega's die vervelende opmerkingen maken en commentaar leveren op haar mediawerk. Ze schrijft dat ze het niet langer aankan en verzoekt om een veilige werkomgeving.

Priemende blikken

Zou ze de tijd kunnen terugdraaien, dan had ze deze mail nooit verzonden. 'Want eigenlijk begon de ellende toen pas echt.' Twee jaar zit ze nu al thuis. De pesters hebben hun zin gekregen, zo ziet Van Berkel het, en de leidinggevenden van Rijkswaterstaat grepen niet in. Als rijksambtenaar mag ze niet zonder toestemming met de pers praten. Ze doet nu toch haar verhaal, omdat ze niet kan begrijpen dat een overheid die het bestrijden van pesten op de werkvloer een prioriteit zegt te vinden, zo omgaat met gepeste medewerkers.

Aan de keukentafel van haar huis in Midsland kijkt ze uit over stille weilanden waarboven een lichtgrijs wolkenpak zich vandaag niet gewonnen zal geven. Van Berkel is er slecht aan toe. Twee jaar noodgedwongen thuiszitten heeft zijn tol geëist. 'Het is dat jij hier nu op bezoek bent dat ik een reden had om me een beetje op te maken. Maar op een gewone dag zou ik nu met ontploft haar en in mijn pyjama hier aan de koffie zitten, om me later op de dag naar mijn ouders te slepen. Ik kom bijna nergens meer, want veel eilanders zijn tegen me opgehitst en iedereen heeft een mening over mij. Ik vóél die blikken gewoon.'

Herstel

Wie suggereert dat het misschien beter is elders een nieuw leven te beginnen, moet dit begrijpen: Van Berkel is geboren en getogen op Terschelling. Ze houdt van de duinen, de zee en het wad. Het enige wat ze wil is terug die toren op.

Dat is ook de oplossing die de bedrijfsarts heeft aanbevolen: gewoon weer aan het werk, ze is immers niet ziek. 'Een reïntegratie op een andere werkplek is geen goed idee, dit voegt niets toe aan het herstel', staat in een van zijn mails. 'Sterker nog, het zal het herstel tegenwerken. (...) Hoe eerder ze weer op toren werkt, des te beter.'

Vanaf de eettafel in haar ouderlijk huis zag ze als kind de Brandaris liggen. Het gezin luisterde via de scanner naar de meldingen vanaf zee. 'Een spannend wereldje, het leek me toen al leuk werk.'

Tijdens haar opleiding op de Hogere Zeevaartschool heeft ze twee zomers een bijbaantje op de vuurtoren. In mei 2007 wordt ze fulltime aangenomen.

Van Berkel is ambitieus, krijgt goede beoordelingen en wordt gevraagd voor projecten naast haar gewone werk. In 2012 krijgt ze voor het eerst een mediaverzoek: magazine Noorderland wil een interview. 'Ik vond dat best wel spannend, maar na afloop hoorde ik van veel mensen: wat een leuk artikel. Ook de hoofdingenieur-directeur van Rijkswaterstaat gaf me een compliment.'

Van Berkel is een knappe jonge vrouw in een mannenwereld en kan enthousiast vertellen over haar werk. Dat blijft niet onopgemerkt. Van vrouwenbladen als Flair tot Waterkampioen, Quest, Piets weerbericht op SBS 6 en vakblad Schuttevaer, ze willen graag met Van Berkel spreken. De persafdeling en haar leidinggevenden moedigen dat aan: het is mooie promotie voor Rijkswaterstaat. De organisatie neemt zelf ook een voorlichtingsfilmpje op waarin Van Berkel uitleg geeft. Op een populair Twitteraccount deelt ze namens Rijkswaterstaat foto's van spectaculaire zonsondergangen en kleurrijke wolkenpartijen.

De Brandaris Beeld anp

Van de buitenkant ziet het er allemaal vrolijk uit, maar ondertussen gaat het er volgens Van Berkel op de Brandaris steeds venijniger aan toe. 'Een collega zei: 'Jij mag geen persoonlijke interviews geven op de werkvloer. Dat is slecht voor ons en slecht voor Terschelling.' Een ander verweet mij dat ik ons beroep vuurtorenwachter noemde in interviews. Terwijl ik journalisten altijd uitleg: vuurtorenwachter is de romantische naam, maar de technische naam is verkeersleider. Collega's vonden dat ik ons beroep niet serieus neerzette en zeiden dat ik ons werk te schande maakte met mijn hoge hakken en mijn blonde haren.'

Het steekt Van Berkel dat haar collega's doen alsof ze alleen gevraagd wordt om haar uiterlijk. 'Heel seksistisch. Een mannelijke collega zei op gegeven moment: de vrouwenblaadjes mag jij wel doen, maar de serieuze bladen moet je aan je mannelijke collega's overlaten.'

Het loopt verder uit de hand als het kinderprogramma Willem Wever opnamen komt maken. 'Een jonge collega met wie ik goed kon opschieten viel tegen me uit toen hij hoorde dat ze mij hadden gevraagd. Hij schold me uit voor kutwijf en zei dat ik het interview van hem had afgepakt.'

Na de uitzending in oktober 2015 krijgt ze een sms'je met complimenten van de burgemeester van Terschelling. 'Maar mijn collega's zwegen die uitzending dood.'

Een leidinggevende belooft het pestgedrag te bespreken in een werkoverleg. Vlak daarvoor houden de collega's een voorbereidende vergadering. Van Berkel: 'Daar was ik aan de wolven overgeleverd. Een mannelijke collega van in de vijftig zei: ik zou ook wel geïnterviewd willen worden, maar ik kan nu eenmaal geen blonde vrouw uitbeelden. Ik had een mailtje meegenomen van Willem Wever aan onze persafdeling, waarin ze schreven dat ze specifiek met mij een interview wilden. Dat hielp niet. Er werd gezegd dat ik interviews afpakte, ons werk te schande maakte en dat ik hun voor lul zette. Eén oudere collega nam het voor mij op en kapte het gesprek op gegeven moment af.'

Van Berkel voelt zich steeds onveiliger, helemaal als de leidinggevende in het daadwerkelijke werkoverleg het onderwerp verzwijgt en het pesten doorgaat.

De laatste druppel

De laatste druppel is een collega die in januari 2016 in een laatdunkende mail aan het hele team klaagt dat het 'eeuwig' Van Berkel is die in de pers het woord voert.

Ze ervaart het als een mes in haar rug en schrijft een kreet om hulp aan haar nieuwe leidinggevende, die net in functie is. In haar mail vraagt ze om een veilige werkplek. 'Daarop kreeg ik te horen: blijf maar even thuis. De volgende dag belde ze en zei: ik heb je ziek gemeld en er wordt een afspraak ingepland met de bedrijfsarts. Terwijl: ik was niet ziek, ik wilde dat er iets aan het pestprobleem werd gedaan.'

Een maand later krijgt ze van haar leidinggevende te horen dat haar collega's niet willen dat zij terugkomt. Van Berkel vraagt waarom haar collega's dat bepalen, deze vrouw is toch de leidinggevende? 'Maar ze hield vol dat ik niet terug kon op de toren. Intussen waren er al roddels op het eiland dat ik wegens fraude op non-actief was gezet.'

De Brandaris Beeld anp

Rijkswaterstaat reageert niet op personele kwesties op de werkvloer, zegt een woordvoerder, en kan dus ook niet verklaren waarom deze zaak zo uit de hand liep. Wel wijst de dienst erop dat elk organisatieonderdeel een integriteitscoördinator heeft en dat er een landelijk netwerk is van ruim veertig vertrouwenspersonen. Pestmeldingen worden volgens een stappenplan afgehandeld, aldus de woordvoerder. Niet duidelijk is hoe dat plan in deze kwestie is gevolgd.

Adviezen van de bedrijfsarts dat Van Berkel zo snel mogelijk terug aan het werk moet op de vuurtoren, worden in elk geval niet opgevolgd. 'Je kunt niet zonder samenwerking of overdracht', geeft de leidinggevende in een van de mails aan de bedrijfsarts als verklaring. Het is dan najaar 2016, Van Berkel zit al negen maanden thuis. In die periode bevestigen de leidinggevende en het districtshoofd dat op de Brandaris sprake is van een 'onveilige en niet correcte groepscultuur', blijkt uit een gespreksverslag. Van de leidinggevenden mag Van Berkel 'morgen weer beginnen', maar het districtshoofd zegt niet in te staan voor de gevolgen en de teamleider verklaart dan vakantie te nemen.

Er komt mediation om de 'samenwerking in het team' te verbeteren. De conclusie is dat Van Berkel terug aan het werk kan. Maar de leidinggevende dwarsboomt haar terugkeer op de toren en wil dat ze elders reïntegreert. Dat wil Van Berkel niet. De mediation stopt.

Later schakelt Rijkswaterstaat het Expertisecentrum Organisatie en Personeel (ECO&P) in, de organisatie bij de rijksoverheid die goed werkgeverschap moet bevorderen. Dat doet onderzoek naar de cultuur op de Brandaris en spreekt met Van Berkel en haar collega's. Ze schrikt zich te pletter van het rapport dat ECO&P in het voorjaar van 2017 uitbrengt. 'Het hele stuk staat vol met laster', zegt Van Berkel. 'Alsof ik niet collegiaal was en niemand met mij kon werken.' Van pesten zou geen sprake zijn, dat is volgens de onderzoekers Van Berkels 'beleving van de werkelijkheid'.

In het rapport staat ook informatie over haar medische toestand, die op dat moment door de hele situatie behoorlijk slecht is. Het rapport wordt zonder haar toestemming verspreid onder haar collega's. Rijkswaterstaat heeft maanden later excuses aangeboden en alle medewerkers verordonneerd het rapport terug te geven en digitale versies te wissen. 'Maar de schade was toen al aangericht. Mijn medische gegevens lagen op straat', zegt Van Berkel.

Haar klachten over het ECO&P-rapport worden besproken in een vergadering met haar hoogste baas Pieter Janssen, directeur Scheepvaartverkeer- en Watermanagement. Janssen noemt de werkcultuur op de Brandaris 'taai', blijkt uit het gespreksverslag. Hij erkent dat het management niet tijdig heeft ingegrepen. Janssen zegt dat Van Berkel 'meer en andere kwaliteiten heeft dan het werk en de omgeving op de Brandaris kunnen bieden'. Kan ze niet beter op een andere plek voor Rijkswaterstaat aan de slag? Maar Van Berkel wil geen kantoorbaan en bovendien niet weg van haar eiland.

Adviseur Bas Eenhoorn, voormalig burgemeester van Schiermonnikoog, wordt ingeschakeld om de impasse te 'verkennen'. Na gesprekken met betrokkenen komt Eenhoorn afgelopen zomer tot de conclusie dat er op de Brandaris jarenlang geen sturing is geweest, omdat de leidinggevende op afstand werkte. Hij adviseert de teamleider te vervangen, omdat zij partij is in het conflict. Dat is inmiddels gebeurd. Daarnaast stelt hij dat een nieuw onafhankelijk feitenonderzoek noodzakelijk is.

De Brandaris op Terschelling. Beeld anp

'Eenhoorn stelde vast dat er veel verschillende beelden bestaan over de feiten met betrekking tot de spanningen op de Brandaris', zegt een woordvoerder van Rijkswaterstaat. De dienst benoemt een onderzoekscommissie. Van Berkels advocaat heeft zorgen over de onafhankelijkheid van het gezelschap: voorzitter Sam Boelens werkt voor het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Op haar verzoek is in de herfst van 2017 daarom ook Bert Kreemers voor de commissie gevraagd. Hij onderzocht eerder misbruik in de katholieke kerk en in de sport.

Uit een brief van Kreemers uit december blijkt echter dat hij zich terugtrekt, omdat hij geen vertrouwen heeft in de werkwijze van de commissie, die hem slechts beperkt van informatie voorziet. Het onderzoek moet 'met de grootst mogelijke zorgvuldigheid verlopen', schrijft Kreemers. 'Dat betekent ook dat ik erop moet kunnen vertrouwen dat op mijn vragen en verzoeken adequaat wordt gereageerd en ik over de benodigde informatie hoor te beschikken.' Zijn terugtrekking is door Rijkswaterstaat ter kennisgeving aangenomen, zegt Kreemers.

Voor Rijkswaterstaat vormen zijn bezwaren geen belemmering om de overige commissieleden aan de slag te laten gaan. Er is volgens de woordvoerder vertrouwen in hun deskundigheid.

Van Berkel mag geen andere onderzoeker voordragen. In een brief schrijft Rijkswaterstaat simpelweg dat Kreemers zich 'helaas' om 'hem moverende redenen' heeft teruggetrokken.

'Ik heb er geen vertrouwen in dat dit onderzoek wel onafhankelijk zal verlopen', zegt Van Berkel. Ze ziet geen andere uitweg dan haar verhaal naar buiten te brengen, in de hoop dat van hogerhand wordt ingegrepen.

Steun van buitenstaanders 'op het vasteland' kreeg ze al volop. Een Twittervolger is een petitie begonnen om haar terugkeer op de Brandaris te bepleiten - die heeft ruim tweeduizend handtekeningen. Van Berkel hoopt dat er politieke aandacht komt voor het probleem van pesten op het werk in het algemeen en haar situatie bij Rijkswaterstaat in het bijzonder. 'Iedere werkgever heeft de plicht om te zorgen voor een veilige werkplek, dat staat in de wet', zegt ze. 'Dan kan het toch niet dat er binnen de overheid zo met een melding van pestgedrag en intimidatie wordt omgegaan?'

Dit verhaal is mede gebaseerd op e-mails en interne documenten van Rijkswaterstaat die door de Volkskrant zijn ingezien. De leidinggevende is persoonlijk om haar kant van het verhaal gevraagd, maar heeft geen toestemming van Rijkswaterstaat om zich over de kwestie uit te laten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.