Vuur en vlam

Zijn films vormen gezamenlijk een zelfportret. Op het IFFR is nu het complete oeuvre van de Deense filmmaker Nils Malmros te zien. Een prachtige staalkaart van romantiek en leed in soorten en maten.

Hij maakte films over zijn jeugd, zijn vader, zijn vrienden en vriendinnen, zijn vrouw. De Deense regisseur Nils Malmros (Aarhus, 1944) , geëerd met een retrospectief van zijn werk op het Rotterdams filmfestival, putte voor bijna al zijn films uit eigen ervaringen. Een zelfportret, zo zou je zijn oeuvre kunnen noemen. Een leven op film. Er ontbrak nog één hoofdstuk aan, dat de filmmaker nooit dacht te kunnen verfilmen. Nu is Sorrow and Joy er toch: zowel de kroon op zijn werk als het emotionele dieptepunt.


In 1984 doodde de vrouw van Malmros hun 9 maanden oude dochtertje met een mes. Zijn vrouw verkeerde in een psychose en had nachtenlang niet geslapen. Vanwege haar psychische gesteldheid werd ze vrijgesproken van moord. Ze verbleef anderhalf jaar in een inrichting. Ondanks die dramatische gebeurtenis zijn Malmros en zijn vrouw nog altijd bij elkaar; ze hebben geen kinderen meer gekregen. Dertig jaar later durfde de regisseur het aan er een film over te maken. Een die niet over schuld, boete of rouw gaat, maar, opvallend genoeg, over liefde.


Daarmee past Sorrow and Joy naadloos in Malmros' oeuvre, ook al is het drama zo veel zwarter en treuriger dan zijn eerdere werk. Eigenlijk gaat het bij de Deen altijd over de liefde, van de eerste aantrekkingskracht tussen kleuters tot de wanhopige jaloezie en wispelturigheid van adolescenten. Door dat thema hebben zijn films niets navelstaarderigs. Malmros onderzoekt emoties die voor bijna iedereen herkenbaar zijn. Bij elkaar vormen de films niet alleen een uniek, in elkaar grijpend autobiografisch oeuvre, maar ook een staalkaart van romantiek in soorten en maten.


De 12-jarige Lars Ole zit in klas 5C, waar de jongens in een onderlinge machtsstrijd verwikkeld zijn. Dat betekent dat hij soms wel en soms niet bij de populaire groep hoort, maar eigenlijk maakt het hem niet veel uit. Sinds kort heeft hij alleen nog maar oog voor Inger, een meisje uit een lagere klas, maar zij ziet hem niet staan.


Malmros, als filmmaker autodidact, vestigde in 1973 zijn reputatie met zijn tweede speelfilm Lars Ole 5.C, een ontroerend, impressionistisch verslag van het schoolleven van beginnende pubers. Net als Malmros' latere alter ego's is Lars Ole meer een neutrale buitenstaander dan een held. Zijn vermogen tot verliefdheid is indrukwekkend.


Ook in zijn films Boys, Aching Hearts en het veelbekroonde The Tree of Knowledge keerde Malmros terug naar de klaslokalen van zijn jeugd. Hij toonde zich een meester in het regisseren van kinderen en het filmen van op het oog ongedwongen scènes die feilloos de verhoudingen in een schoolklas blootleggen. Daarnaast laat hij zien hoe jongens mannen worden, maar soms eigenlijk jongetjes blijven, zowel in hun omgang met elkaar als in hun houding tegenover vrouwen.


'Ik ben veel sterker dan jij', is het eerste dat het nieuwe vriendje van de 5-jarige Ole uit Boys (1977) tegen hem zegt. En wanneer de tiener Jonas in Aching Hearts (2009) merkt dat een rivaal belangstelling heeft voor het meisje met wie hij het heeft uitgemaakt, wil hij haar plotseling weer terug.


Als er een rode draad door Malmros' werk loopt, dan is het de redeloosheid van de liefde. Terwijl er zo veel aardige meisjes zijn om uit te kiezen, vallen de hoofdpersonen in Malmros' films continu voor net die ene ongenaakbare, labiele of onbetrouwbare vrouw van wie ze niks begrijpen. Het leidt zelden tot grote drama's, hoewel de regisseur als geen ander de pijn van romantische afwijzing kan laten voelen.


In een paar gevallen gaat het verder dan dat. In het fraaie historische drama Barbara (de enige boekverfilming in Malmros' oeuvre en daarmee de vreemde eend in de bijt) valt een pastoor op de Faeröer-eilanden voor de charmes van een femme fatale die al tweemaal weduwe werd. Dat belooft natuurlijk weinig goeds.


In verschillende films is sprake van verboden liefde: die tussen een regisseur en zijn te jonge actrice bijvoorbeeld. Maar het aangrijpendst is de liefde voor een vrouw die met zichzelf in de knoop zit, zoals Malmros liet zien in Pain of Love (1992), in veel opzichten een voorloper van Sorrow and Joy. Het is een pijnlijk portret van een jonge vrouw die worstelt met psychische problemen, waarin Malmros laat zien dat verliefdheid zich niet laat tegenhouden, hoeveel alarmbellen er ook gaan rinkelen.


In al Malmros' films over tieners en jongvolwassenen spelen ouders maar een kleine rol, maar het is opvallend hoe mild de regisseur over hen oordeelt. Een van Malmros' beste films kan zelfs worden beschouwd als een eerbetoon aan zijn vader, die een bekend neurochirurg was in Denemarken.


Facing the Truth (2002) gaat over een medisch schandaal waarbij Malmros senior betrokken was. Het drama - voorzien van enkele realistische operatiescènes, waarvoor de als chirurg opgeleide filmmaker zelf het mes ter hand nam - heeft trekken van een detective, maar is ook een liefdevol portret van een man die zich na een armoedige jeugd heeft opgewerkt tot gerespecteerd arts. Ook de zoon is in de film te zien, als de steun en toeverlaat die zijn vader tegen valse beschuldigingen probeert te beschermen.


Het is belangrijk te weten dat Sorrow and Joy een waargebeurd verhaal vertelt. Zonder die kennis is het drama moeilijk te begrijpen. In een verhaal over de gruwelijke dood van een baby verwacht je reacties als woede en wraaklust, maar Malmros koerst welbewust om die klippen heen. Hij maakte een uiterst persoonlijke film, waarin hij zo eerlijk en precies mogelijk probeert te vertellen hoe het drama kon gebeuren.


Wat hij vooral wil laten zien, is dat zijn vrouw niet schuldig is, want wie in een psychose verkeert, kan geen schuld dragen. De film is daarnaast een genadeloos zelfonderzoek: de hoofdpersoon, regisseur Johannes, neemt dubieuze beslissingen en wordt door zijn psychiater voor narcist uitgemaakt. Sorrow and Joy is een moeilijke film om naar te kijken, hoewel de regisseur de moord op zijn dochter (en de directe uren daaromheen) gelukkig niet laat zien. Dat, vertelde hij in interviews, had hij zijn vrouw beloofd - en bovendien kon hij het zichzelf en zijn publiek niet aandoen.


Waarom hij dan toch deze film wilde maken? Als slotakkoord bij al zijn verhalen over onvolwassen liefde. Echte, volgroeide liefde, laat Malmros zien, kan zelfs de grootste crisis aan.


Sorrow and Joy is zijn laatste film, heeft de regisseur gezegd. Hij beschouwt zijn oeuvre nu als compleet, er hoeft niks meer bij.


NILS MALMROS, BEMIND EN ONBEKEND


IN DENEMARKEN IS DE 69-JARIGE NILS MALMROS NET ZO BEKEND ALS LARS VON TRIER, MAAR DAARBUITEN IS HIJ BEPAALD GEEN BEROEMDHEID. TOCH WERDEN VEEL VAN ZIJN FILMS OP BELANGRIJKE FESTIVALS ALS CANNES EN BERLIJN VERTOOND EN IS ZIJN OEUVRE VAN EEN HOGE, CONSTANTE KWALITEIT. HOE KON HIJ ZO LANG ONDER DE RADAR BLIJVEN?


VOLGENS DE DENEN LIGT HET GEBREK AAN INTERNATIONALE ERKENNING AAN DE 'DEENSHEID' VAN ZIJN FILMS. ZE SPELEN ZICH BIJNA ALLEMAAL AF IN HET AARHUS VAN MALMROS' JEUGD (OOK HET FEIT DAT HIJ ALTIJD IN DE TWEEDE STAD VAN DENEMARKEN IS BLIJVEN WONEN EN WERKEN, MAAKT HEM TOT DE UNDERDOG) EN DRAAIEN OM TYPISCH DEENSE RITUELEN ALS HET SCHOOLBAL EN DE KERSTVIERING.


TOCH KAN DAT NIET DE ENIGE VERKLARING ZIJN: HOE DEENS OOK, ZIJN VERHALEN OVER OPGROEIEN EN VERLIEFD WORDEN ZIJN EVENGOED UNIVERSEEL. EEN WAARSCHIJNLIJKER REDEN IS HET FEIT DAT MALMROS NOOIT HIP IS GEWEEST. HIJ DEED NIET MEE AAN DE DOGMA-BEWEGING VAN VON TRIER EN THOMAS VINTERBERG EN GAF ZICH OOK VERDER NOOIT OVER AAN EXPERIMENTEN. ZIJN STIJL IS TIJDLOOS, WAARDOOR ZIJN FILMS NOOIT VRESELIJK URGENT LEKEN, MAAR OOK GEEN HOUDBAARHEIDSDATUM HEBBEN; MISSCHIEN WORDEN ZE MET DE JAREN ZELFS ALLEEN MAAR BETER. LARS OLE 5.C, BOYS EN THE TREE OF KNOWLEDGE ZIJN PRACHTIGE KLASSIEKERS, MAAR OOK LATER WERK ALS FACING THE TRUTH, ACHING HEARTS EN SORROW AND JOY IS INDRUKWEKKEND.


HOOG TIJD VOOR EEN HERWAARDERING DUS. DAT AL ZIJN FILMS IN ROTTERDAM TE ZIEN ZULLEN ZIJN, IS GEZIEN HET AUTOBIOGRAFISCHE GEHALTE VAN ZIJN WERK EXTRA BIJZONDER. LOS ZIJN ZE DE MOEITE WAARD, MAAR NU VERSTERKEN ZE ELKAAR BOVENDIEN; SAMEN VERTELLEN ZE EEN GELAAGD EN VEELZIJDIG LEVENSVERHAAL.


Filmografie Nils Malmros

1968 A Strange Love, 1973 Lars Ole 5.C, 1977 Boys, 1978 Christmas By Your Friends (kort), 1981 The Tree of Knowledge, 1983 Beauty and the Beast, 1988 ¿rhus by Night, 1992 Pain of Love, 1997 Barbara

2002 Facing the Truth, 2009 Aching Hearts, 2013 Sorrow and Joy

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden