Opinie

'Vult Europa het gat dat Amerika wereldwijd heeft achtergelaten?'

Europa moet zich meer inzetten voor de wereldorde. Maar dan moet het eerst een politieke unie worden, schrijft oud-minister van Buitenlandse Zaken van Duitsland Joschka Fischer.

Iraakse militairen en Sjiitische milities in Amerli, gisteren.Beeld reuters

De chaotische gevolgen van de geleidelijke afbraak van de Pax Americana beginnen zich steeds duidelijker af te tekenen. Zeventig jaar lang hebben de Verenigde Staten een wereldwijd kader gegarandeerd dat, hoe onvolmaakt ook en ongeacht de vele fouten die de supermacht heeft gemaakt, over het algemeen een minimum aan stabiliteit heeft gebracht. De Pax Americana was in elk geval een essentieel element van de westerse veiligheid. De VS zijn echter niet langer bereid of in staat om de politie van de wereld te zijn.

De verbijsterende opeenhoping van crises en conflicten waarmee we vandaag de dag te maken hebben - in Oekraïne, Irak, Syrië, Gaza en Libië - zijn niet los te zien van de nieuwe opstelling van Amerika. Als de boel uit de hand loopt in een ander aardbevingsgebied van de wereldpolitiek - te weten: Oost-Azië - zouden we ons geplaatst zien voor een wereldwijde catastrofe die voortkomt uit het zich gelijktijdig voordoen van talloze regionale crises. Dat zou uiteraard een crisis zijn die niemand kan beheersen of indammen.

De uit twee polen bestaande wereld van de Koude Oorlog is niet meer. George W. Bush heeft de korte periode waarin Amerika de enige echte supermacht was verkwanseld. De economische mondialisering heeft tot op heden niet geleid tot een kader voor wereldwijd bestuur. Misschien bevinden we ons midden in een chaotisch proces dat tot een nieuwe internationale orde leidt; of, en dat is waarschijnlijker, staan we pas aan het begin van dat proces.

Debat over mondiale orde
Het debat over een toekomstige mondiale orde wordt voornamelijk in het Westen gevoerd, met name in Noord-Amerika en Europa. De in opkomst zijnde machten proberen voornamelijk om hun strategische positie aan te passen aan hun nationale ambities en belangen. Zij zijn niet bereid of in staat om de ideeën en bindende regels die aan een nieuwe internationale orde ten grondslag zouden moeten liggen onder woorden te brengen.

Hoe ziet bijvoorbeeld de Chinese of Indiase formule voor een nieuwe mondiale orde eruit? (In het licht van de gebeurtenissen in Oost-Oekraïne lijkt het niet verstandig om al te nadrukkelijk naar de mening van Rusland te vragen.) Alleen het oude trans-Atlantische Westen lijkt erover na te denken, waarmee het een onmisbare rol blijft vervullen in het behouden van de stabiliteit in de wereld.

Toch hebben de elkaar snel opvolgende crises ook in westerse landen geleid tot de heropleving van een oud, fundamenteel waardenconflict tussen idealisme en realisme, ofwel tussen een buitenlandbeleid dat is gebaseerd op waarden of op belangen. Hoewel het al lang duidelijk is dat westerse staten beide normen hanteren, staat deze tegenstelling, hoe kunstmatig die ook is, weer eens hoog op de agenda.

Ingrijpen in Syrië
De crisis in Irak en de afschuwelijke gewelddaden van de Islamitische Staat (IS) daar en in Syrië komen grotendeels doordat het Westen niet heeft ingegrepen in de Syrische burgeroorlog. De 'realisten' op het terrein van het buitenlandbeleid waren tegen een zogenaamd idealistische 'humanitaire' interventie. De gevolgen: een humanitaire ramp en een zware uitdaging voor het Arabische Midden-Oosten zoals zich dat in de afgelopen eeuw heeft gevormd.

De controverse in Europa over het bewapenen van de Koerden lijkt nogal bizar. IS dreigt voor onze ogen iedereen die zich niet onmiddellijk tot de islam bekeert, te vermoorden of tot slaaf te maken. Het is een morele plicht om in actie te komen. Vragen wat er na afloop van de strijd gebeurt met de wapens die we de Koerden geven, zijn van secundair belang.

In termen van Realpolitik wint dit argument aan kracht doordat het Iraakse nationale leger nauwelijks in staat blijkt IS te verslaan, terwijl de Koerdische milities dat wellicht wel kunnen, maar alleen als ze moderne wapens krijgen. Een overwinning van IS in Noord-Irak, of zelfs maar de inname van Erbil, de hoofdstad van de Koerdische Regionale Regering, zou niet alleen tot een humanitaire ramp zonder weerga leiden, maar ook een enorme politieke dreiging vormen voor de hele regio en de wereldvrede.

Het verband tussen waarden en belangen is dus vanzelfsprekend, wat het conflict over fundamentele principes in het buitenlandbeleid irrelevant maakt. Dat geldt met name voor de Europese Unie. Een Midden-Oosten waarvan het centrum wordt gevormd door een wrede, losgeslagen terroristische staat zou een directe bedreiging vormen voor de veiligheid van het nabijgelegen Europa. Waarom zouden we dus degenen die dit gevaar het hoofd kunnen en willen bieden niet helpen?

Asymmetrische conflicten
Maar als alleen het Westen de verantwoordelijkheid neemt voor de mondiale orde, wordt het dan niet overvraagd, gezien het aantal en het karakter van de crises waarvoor we ons gesteld zien? De meeste conflicten gaan niet over botsingen tussen staten. Het zijn asymmetrische conflicten waarop westerse samenlevingen - inclusief de VS - niet berekend zijn. Die conflicten worden nog verergerd door de meedogenloosheid die het kenmerk is van religieuze oorlogen, net als die in Europa in de 16de en 17de eeuw. Dus ja, het Westen loopt een grote kans overvraagd te worden. Maar wat is het alternatief?

De zich opstapelende crises, in combinatie met de strategische moeheid van Amerika, dwingen Europa ertoe te bepalen welke rol het wil spelen bij de toekomst van de mondiale stabiliteit. Wanneer de VS de last van de Pax Americana niet meer kan opbrengen, zal Europa zich meer moeten inspannen voor onze collectieve veiligheid. Europa kan echter geen grotere verantwoordelijkheid voor de mondiale orde en stabiliteit nemen zonder eerst een politieke unie te worden. Helaas zijn nog te veel Europese leiders niet in staat of niet bereid om dit te begrijpen.

Joschka Fischer was minister van Buitenlandse Zaken van Duitsland.
Vertaling: Leo Reijnen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden