VU-professor beging 'wangedrag'

De fraudezaak van oud-hoogleraar Mart Bax is nog omvangrijker dan die van Diederik Stapel. Dat blijkt uit een 'pijnlijk rapport' dat de VU vandaag uitbrengt.

AMSTERDAM - De gepensioneerde hoogleraar politieke antropologie van de Vrije Universiteit Amsterdam Mart Bax heeft zich zeker 15 jaar schuldig gemaakt aan ernstig wetenschappelijk wangedrag, valsheid in geschrifte en zelfplagiaat. Dat concludeert de onderzoekscommissie onder leiding van historicus Michiel Baud in een rapport dat vandaag openbaar wordt gemaakt.


Zo verzon Bax minstens 61 publicaties, recyclede hij zijn eigen artikelen tot in het vijfvoudige onder andere titels en dichtte hij zichzelf talloze onderscheidingen, nevenfuncties, interviews en zelfs een documentaire toe die helemaal niet bestonden.


De commissie noemt het bovendien 'zeer aannemelijk' dat Bax veel van zijn veldwerk in Brabant en het Bosnische bedevaartsoord Medjugorje uit zijn duim heeft gezogen. Maar het wetenschapsfraude noemen kan de commissie niet: Bax zelf houdt vol dat hij door informanten is misleid. Aantekeningen die dat moeten staven, zouden zijn vernietigd en de informanten zelf zijn onvindbaar of overleden.


De commissie houdt het daarom op 'ernstig wetenschappelijk wangedrag', 'misleiding' en 'onethisch wetenschappelijk gedrag'. Zo had Bax, zelfs als zijn verklaring klopt, nooit mogen blindvaren op slechts enkele informanten.


Ook op andere fronten heeft Bax - die tussen 1965 en 2002 in dienst was van de VU en inmiddels halverwege de zeventig is - zich schuldig gemaakt aan wangedrag, aldus de commissie. Zo geeft Bax toe dat hij kort na verschijning van zijn boek Medjugorje (1995) besefte dat zijn informatie over een bloedige vendetta met zo'n 140 dodelijke slachtoffers niet klopte, maar dat hij die 'vergissing' vóór zijn pensionering niet meer heeft kunnen rechtzetten. 'Ongeloofwaardig', vindt de commissie. In andere gevallen bleek Bax te verwijzen naar niet-bestaande bronnen, artikelen waarin iets heel anders bleek te staan en naar artikelen van hemzelf.


Kritiek heeft de commissie ook op Bax' vroegere werkgever, de Vrije Universiteit in Amsterdam. Hoewel er al in 2002 vermoedens waren van Bax' wangedrag, journalist Frank van Kolfschooten die vorig jaar publiek maakte in zijn boek Ontspoorde wetenschap, en de Volkskrant afgelopen lente met nieuwe onthullingen kwam over onder meer de niet bestaande publicaties en conferentiebezoeken, stelde de VU pas in maart een onderzoekscommissie op.


'De commissie heeft de indruk dat het college van bestuur deze zaak, om welke redenen dan ook, niet de noodzakelijke aandacht gaf die ze verdiende', schrijft de onderzoekscommissie. In een reactie zegt de VU het rapport 'met treurnis' te hebben gelezen en belooft de universiteit meer aandacht te besteden aan de opslag van onderzoeksgegevens en het kweken van een open onderzoekscultuur.


De commissie-Baud sprak tientallen deskundigen en betrokkenen. Twee commissieleden bezochten het Brabantse klooster waarop Bax zijn omstreden oratie uit 1988 zou hebben gebaseerd. Daarnaast voerde de commissie drie lange gesprekken met Bax zelf. Daarin kwam de hoogleraar echter met 'verwarrende en tegenstrijdige informatie', schrijft de commissie.


Dat Bax' fraude zo lang onopgemerkt bleef, wijt de commissie aan de 'sterk afgesloten omgeving' rondom Bax. 'Insiders en outsiders spreken van een sekte, waarbinnen het voor de insiders goed toeven was' en 'waarin het woord van Bax wet was'. Intussen deed Bax zich groter voor dan hij was. 'Bax heeft doelbewust de schijn proberen te wekken van een grote wetenschappelijke productie.'


De commissie traceerde 161 titels van de hand van Bax, waarvan er zeker 64 niet bestaan. Daarnaast werd bij 92 bestaande publicaties zelfplagiaat aangetroffen: Bax verdoezelde dat het ging om nagenoeg integrale herpublicaties, bijvoorbeeld door de titel of de samenvatting te veranderen. Het werk van Bax over Brabant en Medjugorje kan worden teruggebracht tot een kerncorpus van slechts 16 originele artikelen, waarvan nog de vraag in hoeverre ze kloppen.


Met de valse publicaties en cv-details heeft Bax zich schuldig gemaakt aan arbeidsrechtelijke fraude, aldus het rapport, ofwel 'een vorm van valsheid in geschrifte op basis waarvan de auteur een aanstelling als hoogleraar, wetenschappelijke statuur en toegang tot financiële middelen heeft verkregen.'


De VU overweegt echter geen juridische stappen, 'omdat de betrokkene al geruimte tijd uit dienst van de VU is'. Wel staat het volledige onderzoeksrapport vanaf vandaag online. 'Waardoor zijn reputatie als wetenschapper ernstig wordt geschaad', aldus de VU.


Verzinsels van Bax

Behalve niet-bestaande publicaties trof de commissie-Baud in de archieven allerlei opmerkelijke claims aan over de prestaties van oud-hoogleraar Mart Bax.


Bax zou volgens zijn cv cum laude zijn afgestudeerd. Het was 'met veel genoegen'.


Hij zou erelid zijn van het Kroatische Genootschap van Antropologen en Etnologen. Die organisatie bestaat echter niet.


In Australië zou een tv-documentaire over zijn boek over Bosnië zijn gemaakt. Die is onvindbaar, evenals een vermeend BBC-interview met hem en besprekingen van zijn boek in onder meer The New York Review of Books.


Diverse buitenlandse congressen waaraan hij zou hebben meegewerkt, hebben nooit plaatsgevonden of hebben hem nooit als deelnemer ontvangen.


Hij zou betrokken zijn bij de wederopbouw in voormalig Joegoslavië. De EU-financiering van 40 duizend gulden die hij hiervoor zou hebben gekregen, kon echter niet worden bevestigd.


Hij zou betrokken zijn bij het Srebrenica-onderzoek dat het NIOD tussen 1996 en 2002 uitvoerde. Het NIOD weet echter van niets. Ook zijn betrokkenheid als adviseur bij het Joegoslavië-tribunaal blijkt niet echt. 'Zeer ernstig', vindt de commissie-Baud dit, 'omdat hij daarmee deze instellingen impliciet deelgenoot maakte van zijn misleiding'.


'Fellowships' die hij zou hebben vervuld aan de prestigieuze Princeton- en Cornell-universiteiten hebben nooit plaatsgevonden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden