AnalyseDatavergaring China

VS vrezen dat China medische data vergaart via coronatests. Terecht?

Na Chinese hightechbedrijven vallen de VS nu de Chinese biotechindustrie aan. De Amerikaanse contraspionagedienst waarschuwt dat een leverancier van coronatests patiëntengegevens kan doorspelen aan buitenlandse mogendheden – lees China.

Onderzoekers aan het werk bij BGI in Beijing, een van de grootste biotechbedrijven ter wereld.Beeld Getty

‘Zou jij willen dat een buitenlandse regering jouw dna in handen krijgt?’ vraagt de Amerikaanse contraspionagedienst  NCSC op zijn website. Al wordt Beijing Genomics Institute (BGI) niet met naam genoemd, de dienst richt zijn pijlen op de beursgenoteerde Chinese biotechkampioen. BGI, vorig jaar goed voor een omzet van 405 miljoen dollar, is bekend van zijn aantrekkelijk geprijsd genetisch onderzoek op industriële schaal. 

De NCSC stelt dat Beijing via BGI data van bondgenoten kan afromen op interessant materiaal, om door te spelen aan Amerikaanse tegenstanders zoals Iran. Amerikaanse ambtenaren omschrijven de internationale marktleider daarom als ‘de Huawei van de genetica’. Washington zet sinds twee jaar bondgenoten onder druk de Chinese techgigant Huawei uit te sluiten van 5G-netwerken omdat er volgens de VS een spionagerisico is.

BGI leverde de afgelopen maanden meer dan twintig miljoen covidtesten aan tachtig landen. In tien daarvan zette BGI complete laboratoria op genaamd Fire Eyes, waar robots covidtesten afnemen. De Amerikaanse bondgenoten Israël, Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten en Australië gebruiken covidtesten van BGI. 

Bezorgdheid

Israël stuurde testen van BGI terug ‘uit bezorgdheid over de relaties van de leverancier met een buitenlandse regering en de mogelijkheid dat die regering toegang kan krijgen tot gezondheidsdata van bijna vijf miljoen (Israëlische) patiënten’. Australië, dat Huawei wel weert, onderzocht BGI-apparatuur en tien miljoen covidtesten op veiligheidsrisico’s, maar zag er geen kwaad in.

De VS kiezen met het ‘emotionele onderwerp’ van covidtesten ‘niet de beste aanleiding’ voor een kruistocht tegen BGI, zegt bio-informaticus Yves Moreau van de Katholieke Universiteit Leuven. Als adviseur van GeneWatch UK is hij gespecialiseerd in mensenrechten bij genetisch onderzoek. ‘Er kleven risico’s aan samenwerking met BGI, maar de Amerikanen slaan de plank mis door hun covidtest als mogelijk gevaar af te schilderen’, aldus Moreau.

BGI ontkent dat hun testsetjes toegang bieden tot patiëntendata. Volgens Moreau heeft een buitenlandse regering ook niets aan testuitslagen, maar het is een andere zaak als covidtesten worden gecombineerd met diensten zoals dataopslag of gezamenlijk wetenschappelijk onderzoek, iets wat BGI klanten als Servië en Australië aanbiedt. ‘BGI toegang geven tot testresultaten gecombineerd met dna van patiënten en identiteitsinformatie is potentieel riskant’, zegt Moreau.

Repressie

Patiënten ondervinden daar geen directe schade van, behalve dat hun data mogelijk in commerciële handen vallen, een risico dat bij westerse gentechbedrijven ook bestaat. Het gevaar schuilt in het gebruik van buitenlandse data bij de ontwikkeling van nieuwe methoden voor politieke repressie. China heeft al een indrukwekkend arsenaal van surveillancetechnieken om de bevolking in de gaten te houden en op te sporen. Het zet kunstmatige intelligentie, genetica en hightech even gretig in als traditionele methoden.

Op dit gebied zijn er zorgen over BGI. Al stelt BGI niet onder controle van de Chinese overheid te staan, de banden met de staat zijn innig. In 1999 opgericht met overheidssteun, bestuurt BGI de Chinese dna-databank, een overheidsproject dat genetische informatie van elf miljoen planten, dieren en mensen opslaat. 

BGI ontkent technologie voor genetische surveillance te leveren, maar volgens de Amerikaanse nieuwswebsite Axios was BGI in 2017 betrokken bij een ‘innovatiecentrum voor justitiële samenwerking’ en een ‘forensisch expertisecentrum’ voor ‘stabiliteitswerk’ – het Chinese eufemisme voor repressie. 

De opdracht kwam van de provincie Xinjiang, waar tot een miljoen Oeigoeren en andere moslimminderheden onder het motto van antiterrorismebestrijding in kampen worden heropgevoed. Een dochteronderneming van BGI deed in 2017 het handwerk voor dna-studie onder Oeigoeren, in opdracht van een universiteit die is verbonden aan paramilitaire staatsorganisaties in Xinjiang.

Genetisch onderzoek

Beijing zet al langer groot in op genetisch onderzoek bij etnische minderheden, dat naast gezondheidsdoelen ook bruikbaar is voor forensische doeleinden, zoals etnisch profileren. 

Moreau: ‘In verhouding tot hun aandeel in de bevolking worden Oeigoeren en Tibetanen minstens dertig keer vaker bestudeerd dan de dominante etnische groep, de Han-Chinezen. Bij de helft van die publicaties is minstens één auteur verbonden aan het Chinese veiligheidsapparaat. De vraag is waarom Beijing zo geobsedeerd is door de genetica van minderheden. 

‘Ondertussen zijn Europese topuniversiteiten en laboratoria door samenwerking met Chinese wetenschappers betrokken bij onderzoek naar Chinees genetisch materiaal van problematische afkomst, dat mogelijk voor problematische doeleinden wordt gebruikt.’

Onder de Oeigoerse bevolking in Xinjiang zijn onder de noemer van gratis gezondheidscontrole grote aantallen dna-stalen ingezameld. Of dat in het repressieve klimaat in die provincie vrijwillig gaat, is de vraag, net zoals het twijfelachtig is of mensen weten dat hun dna wordt gebruikt voor meer dan een gezondheidscheck.

Ongekende mogelijkheden

Hierover zijn volgens Moreau westerse wetenschappers ‘naïef’. Die zien vooral de ongekende mogelijkheden van China, tien jaar geleden uit het niets opgekomen als nieuwe speler in de biotechnologie, een speerpunt van de Chinese industriële politiek. Met zijn tomeloze ambities en jong, goedkoop, hoog opgeleid personeel is BGI een aantrekkelijke partner voor westerse wetenschappers. 

Door deelname aan het Human Genome Project, dat het menselijk dna volledig in kaart bracht, bouwde BGI een wijdvertakt internationaal netwerk op. In 2013 was het bedrijf al goed voor eenvierde van alle genoomanalyse van patiënten ter wereld, inmiddels werken laboratoria over de hele wereld met BGI.

‘BGI belooft in contracten zich aan privacywetgeving te houden, maar eventuele schendingen zijn vrijwel niet te traceren. Bij internationale wetenschappelijke samenwerking gaat bijzondere technologie uit de beste Europese laboratoria rechtstreeks naar China. Ga er maar van uit dat er een significant risico is dat álles wat je met een Chinees bedrijf doet bij de Chinese overheid belandt’, zegt Moreau. Staatsveiligheidswetgeving verplicht Chinese bedrijven sinds 2017 tot medewerking, en staatsveiligheid is in China een breed en vaag omschreven begrip.

Die realiteit staat niet boven aan op de agenda van Europese wetenschappers, zegt Moreau. ‘Ze zien alleen grote projecten en interessante samenwerkingen met China. Ook als er signalen zijn voor andere motieven, zoals banden met Chinese wetenschappers en het veiligheidsapparaat, het ministerie van Justitie en politieacademies. Vragen daarover vinden westerse academici ongemakkelijk, die horen ze liever niet.’

Lees ook:

De reacties op coronatrackingapps onderstrepen hoezeer de opvattingen over privacy in het Westen en Azië uiteenlopen. Waar komen die verschillen vandaan?

Mondkapjes en beloningen voor wie China welgezind is, dreigementen voor wie kritiek uit: de houding van Beijing in de coronacrisis laat zien wat voor wereldleider China kan worden, zeggen sinologen Rana Mitter en Nadège Rolland. ‘Wij westerlingen moeten niet zo naïef zijn.’

Een telefoonapp die het besmettingsrisico van Chinezen bepaalt, helpt de verspreiding van het coronavirus tegen te gaan. Critici vrezen dat dit nieuwe surveillancesysteem niet meer verdwijnt.

De gezaghebbende Amerikaanse buitenlandcommentator Ian Bremmer ziet een ‘technologische Koude Oorlog’ ontstaan tussen de VS en China die de Europeanen in een heel moeilijke positie plaatst.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden