'VS lijken op Frankrijk voor 1789'

Francis Fukuyama was de held van neo-conservatief Amerika, maar hij keerde zich ervan af. 'Het systeem in Californië is zó slecht.'

Francis Fukuyama begint aan het einde van het gesprek opeens over Nederland. 'Nederland heeft een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van de democratie. Maar de opkomst van het populisme is een substantiële bedreiging voor jullie democratie.'

Het is een opvallend scherp standpunt voor een gematigd denker, die elke kwestie het liefst van tien kanten bekijkt. Het populisme heeft toch ook democratische kanten? Het geeft een stem aan burgers die voordien niet gehoord werden. 'Dat is wel zo, maar het is ook een klap voor een pluralistische samenleving. Het is één ding om te zeggen: we zijn te politiek correct geweest en we mochten helemaal niet meer over nationale identiteit praten. Maar het is iets heel anders om een nationale identiteit te construeren waaraan een belangrijk deel van je burgers niet mee kan doen.'

Misschien heeft zijn afkeer van populisme iets te maken met zijn familiegeschiedenis. Zijn grootvader vluchtte na de Russisch-Japanse oorlog van 1905 naar Los Angeles, waar hij een ijzerwinkel begon. Een hard werkende middenstander die zijn best deed een goede Amerikaan te worden. Maar in de Tweede Wereldoorlog werd hij opgesloten in een kamp, omdat de autoriteiten bang waren dat de Japanse Amerikanen voor hun vaderland zouden spioneren.

'Vanwege die achtergrond ben ik me misschien meer bewust van het gevaar van islamofobie. Het is zo gemakkelijk voor demagogen om daar op in te spelen. Ik vind het gevaarlijk als bevolkingsgroepen die eigenlijk heel zwak zijn, worden afgeschilderd als een geweldige bedreiging voor je eigen cultuur.'

Politiek filosoof Francis Fukuyama is een kleine, bescheiden man die beroemd werd met een heel onbescheiden idee: Het einde van de geschiedenis. Zijn essay verscheen in 1989, een paar maanden voor de val van de Muur. Hij werd er een intellectuele superster door, en een rijk man. Onlangs verhuisde hij van Washington naar Palo Alto in Silicon Valley. Hij woont nu in een van de duurste buurten Amerika, tussen de miljonairs van Google en Facebook.

Het einde van de geschiedenis is vaak verkeerd begrepen. Fukuyama heeft nooit bedoeld dat spectaculaire historische gebeurtenissen, zoals oorlogen en aanslagen, voortaan tot het verleden zouden behoren. Niet de fysieke geschiedenis, maar de ideeëngeschiedenis was ten einde gekomen. Na de ineenstorting van het communisme was er geen geloofwaardig alternatief meer voor het liberale kapitalisme. Het is een idee waarin hij nog steeds gelooft. Alternatieven als de Iraanse theocratie en het Chinese staatskapitalisme zullen niet houdbaar blijken.

Afgelopen week was Fukuyama in Nederland om zijn nieuwe boek te promoten. De oorsprong van de politiek is door Amerikaanse recensenten omschreven als 'het begin van de geschiedenis'. Fukuyama beschrijft hoe politiek ontstaat, hoe families zich verenigen tot stammen, en hoe zulke tribale gemeenschappen onder de juiste omstandigheden uitgroeien tot een stabiele, moderne staat. Een uiterst belangrijk en actueel vraagstuk. Dagelijks is te zien hoe landen verscheurd worden door wetteloosheid, uitbuiting en onderlinge strijd, door het ontbreken van een krachtige staat die de rechtsorde handhaaft en verantwoording aflegt aan burgers.

De oorsprong van de politiek is een groots werk met bescheiden conclusies. Westerlingen moeten niet zo hooghartig neerkijken op de chaos in betrekkelijk nieuwe landen in Afrika en Azië, vindt Fukuyama. Hun eigen staten zijn ook pas ontstaan na eeuwen van oorlog en andere ellende. De woeste Vikingen hebben er lang over gedaan om beschaafde Denen te worden.

Voor een sterke staat zijn instituties nodig als een gekozen parlement, een onafhankelijke rechtspraak, een onpartijdige bureaucratie en een vrije pers. Het kost veel tijd om zulke instituties op te bouwen. Dat proces kan slechts in beperkte mate van buitenaf worden versneld, zoals blijkt in landen als Irak en Afghanistan. Samenlevingen zitten niet gevangen in hun verleden, schrijft Fukuyama, maar zijn ook niet 'vrij om zichzelf met elke nieuwe generatie opnieuw te vinden'.

Bevestigt de Arabische lente uw idee van het einde van de geschiedenis? De Arabieren eisten democratie, geen theocratie naar Iraans model.

'Ja, dat geloof ik wel. Vooral na 11 september hebben veel mensen gezegd dat democratie cultureel was bepaald. Volgens Samuel Huntington, de auteur van Clash of Civilizations, was democratie een soort uitgroei van de westerse beschaving, niet iets dat universeel gewenst werd. Een van de bewijsstukken daarvoor was de Arabische wereld die de afgelopen dertig jaar geen democratische beweging liet zien. Die opvatting is onjuist gebleken. De gebeurtenissen laten zien dat er een universeel verlangen bestaat naar een vrije samenleving. Of je vervolgens de instituties kunt creëren die zo'n samenleving mogelijk maken, is een andere vraag.'

Bent u optimistisch over de Arabische Lente?

'Om te beginnen: ik vind het fantastisch wat er in de Arabische wereld gebeurt. Maar ik heb mijn boek geschreven om te laten zien dat je instituties nodig hebt om een stabiele democratie te creëren. En dat het heel moeilijk is om die instituties te vormen. Daarom denk ik dat we teleurgesteld zullen worden door veel dingen die in de Arabische wereld zullen gebeuren.

Egypte en Tunesië hebben nog de beste kansen, veel meer dan Libië, Syrië en andere landen. Maar in de Arabische wereld hebben die instituties nooit veel kansen gehad: politieke partijen, een vrije pers, het maatschappelijk middenveld, de organisatie van de meer liberale delen van het publiek. Daardoor bestaat het risico dat de partijen die wel goed georganiseerd zijn, zoals de Moslimbroederschap of het leger, de macht zullen grijpen. Maar dat is een risico dat je moet nemen. Er is geen andere weg naar democratie.'

Hoe groot acht u het gevaar van de Moslimbroederschap in Egypte?

'Het is interessant wat veel demonstranten in Caïro zeiden: we willen geen islamitische staat. Het voorbeeld van Iran is niet positief. Maar als je teruggaat naar Iran in 1979: die revolutie werd ook niet gemaakt door Khomeini, maar door de communisten en de seculiere tegenstanders van de sjah. De islamisten namen het pas later over.'

Dat zou in Egypte ook kunnen gebeuren.

'Natuurlijk. Maar er zijn twee modellen voor een islamistische politieke partij: Iran en Turkije. Beide vleugels zullen in de Moslimbroederschap vertegenwoordigd zijn. We weten gewoon niet wat de Moslimbroederschap gaat doen.'

Francis Fukuyama was een van de denkers achter het neoconservatisme dat onder president George W. Bush tot grote hoogten steeg. Maar in 2004 brak hij met zijn neoconservatieve vrienden. Dat gebeurde na een diner bij het American Enterprise Institute, de denktank waar Ayaan Hirsi Ali tegenwoordig werkt. Feestredenaars als vice-president Dick Cheney en columnist Charles Krauthammer hielden triomfalistische toespraken over een 'unipolaire wereld' waarin supermacht Amerika de dienst uitmaakte.

'Het was een jaar na de invasie in Irak', zegt Fukuyama. 'Alle aanwezigen hielden vol dat de oorlog een geweldig succes was. Amerika had democratie naar Irak gebracht. In werkelijkheid waren er geen massavernietigingswapens gevonden, nam de opstand in kracht toe en werd de sectarische strijd steeds heviger. De weigering om toe te geven dat je ook maar één fout hebt gemaakt, vond ik verkeerd.

Het stemde ook pessimistisch over de menselijke rationaliteit. Mensen zien de realiteit op hun manier, en ze vinden het moeilijk te erkennen dat ze er naast hebben gezeten.'

De oorsprong van de politiek is dan ook mijlenver verwijderd van het machismo en het maakbaarheidsgeloof van de neoconservatieven. De ontwikkeling van de staat wordt sterk bemoeilijkt door de menselijke biologie, gelooft Fukuyama. De mens is sterk geneigd vrienden en verwanten te begunstigen, de mensen die je echt kunt vertrouwen, die onder extreme omstandigheden zelfs bereid zijn hun leven voor je op te offeren. Het is veel moeilijker te vertrouwen op een staat, een groot en onpersoonlijk verband dat solidariteit vraagt met mensen die je helemaal niet kent.

In veel zwakke landen bestaat een vicieuze cirkel: omdat mensen vrienden en verwanten begunstigen, ontstaat er geen sterke, onpersoonlijke staat. En zolang er geen sterke staat is, vallen mensen terug op vrienden en verwanten. De staat dient niet het algemeen belang, maar slechts de zelfverrijking van de winnende clan. Vaak wordt de stap van stam naar staat slechts onder extreme omstandigheden gezet, zegt Fukuyama.

'We hebben nu eenmaal een sterke biologische drang om vrienden en verwanten te begunstigen. Daarom is oorlog zo belangrijk voor het ontstaan van de staat. Als je militaire bevelhebbers recruteert op basis van vriendschap en familieverbanden, dan zul je verliezen. De groei van de staat is sterk verbonden aan de noodzaak een leger op te zetten, om je te verdedigen tegen machtige buren. Oorlog geeft je ook een motief om belasting te heffen. En belastingbetalers eisen politieke invloed. Dat is ook een belangrijke factor in het ontstaan van moderne staten.'

Religie is een andere factor die de vorming van staten heeft bevorderd. Moslims, katholieken en andere gelovigen voelen zich met elkaar verbonden, zonder dat ze elkaar kennen. Daardoor overstijgen zij het stamverband, aldus Fukuyama, die erkent dat religie ook tot verdeeldheid kan leiden.

Fukuyama schetst het ontstaan van de politieke orde als een lang, en vaak bloedig verhaal. De instituties van de staat moeten van onderaf groeien. Ze kunnen niet van bovenaf worden opgelegd. Dat beperkt de mogelijkheden van de internationale gemeenschap om orde te scheppen in een chaotische wereld. De ergste crisis bezweren, humanitaire hulp bieden, doormodderen en hopen op betere tijden, dat is in veel gevallen het maximaal haalbare.

Hoe staat u tegenover de interventie van de NAVO in Libië?

'Daar sta ik achter. Stel je voor wat er gebeurd zou zijn als we niets gedaan zouden hebben. Maar ik vind niet dat we grondtroepen moeten sturen. Dan escaleert de strijd naar een heel ander niveau. Bovendien vind ik dat mensen zo veel mogelijk voor hun eigen vrijheid moeten vechten. Als je grondtroepen stuurt, wordt de strijd een NAVO-project, geen Libisch project. Het is natuurlijk geen gelukkige situatie. Maar ik zie weinig andere mogelijkheden.'

Maar waarom komen we dan niet in actie in Syrië?

'Of in Jemen of Bahrein? Daar heb ik niet zo'n moeite mee. Bij buitenlands beleid heb je altijd te maken met een heleboel concurrerende belangen. Je wilt de democratie bevorderen, maar ook terrorisme bestrijden, bondgenoten helpen, de toegang tot olie veilig stellen. Je moet per land beoordelen wat haalbaar is.'

Buiten de Arabische wereld bestaan ook veel zwakke staten. Neem een land als Congo.

'In zulke zwakke staten moet je naar een situatie van gedeelde soevereiniteit. We hebben geen kolonialisme meer, maar wel internationale organisaties, zoals de Verenigde Naties, die een deel van het bestuur kunnen overnemen. Ze kunnen soldaten sturen die de vrede enigszins kunnen handhaven. Vaak werkt het niet echt goed, maar het is de enige oplossing. Zulke staten, zoals ook Haïti of Oost-Timor, hebben niet het vermogen zichzelf fatsoenlijk te besturen. De internationale gemeenschap moet zichzelf niet voor de gek houden. Het gaat niet om een overgangsfase. In veel landen zal de internationale gemeenschap nog heel lang actief moeten blijven.'

Mensen zijn gewoontedieren, zegt Fukuyama. Van nature zijn zij sterk gehecht aan sociale regels en instituties, zelfs als die allang achterhaald zijn. In de Middeleeuwen waren de Arabische Mamelukken zo trots op hun cavalerie dat ze weigerden te investeren in vuurwapens. Daardoor waren ze geen partij voor het opkomende Ottomaanse Rijk. In sommige opzichten zijn moderne westerlingen niet zo heel veel anders dan de Mamelukken, zegt Fukuyama. Het probleem van de westerse wereld is een zwakke staat, die geen impopulaire maatregelen kan doorzetten, gelooft hij. De Europeanen willen niet bezuinigen op hun dure verzorgingsstaat. De Amerikaanse politiek is verlamd door polarisatie en de onevenredige invloed van machtige lobbygroepen.

Vindt u dat de Verenigde Staten hun politieke instituties moeten veranderen?

'In ons systeem krijgen de extreme vleugels te veel gewicht. Om de Democratische of Republikeinse kandidaat voor het presidentschap te worden, moet je linkser of rechtser zijn dan de gemiddelde kiezer. Het zou ook goed zijn als een derde partij een kans zou krijgen. Dan zou je misschien een centrumpartij krijgen die de polarisatie kan doorbreken. Of de Tea Party zou zich afscheuren, waardoor de Republikeinse partij meer gematigd zou kunnen worden.'

In Nederland zeggen sommige mensen juist: we hebben een Angelsaksisch districtenstelsel nodig om te breken met die wazige coalitiepolitiek.

'Geen enkel stelsel is perfect. Misschien moet Nederland iets meer op Amerika gaan lijken, en Amerika iets meer op Nederland.'

In Nederland zijn ook veel mensen voorstander van meer referenda. Wat vindt u daarvan, als inwoner van referendumstaat Californië?

Fukuyama begint te lachen: 'Jullie heben in elk geval niet meer referenda nodig. Het systeem in Californië is zó slecht. Het heeft ook niets meer met directe democratie te maken. Het beloont de mensen die genoeg geld hebben om tv-zendtijd te kopen. Vervolgens wordt het politieke proces aan banden gelegd door de uitslag van de referenda. Politici moeten zich daar wel aan houden, of het nu wijze beslissingen blijken of niet. Een voorbeeld daarvan is natuurlijk het verbod om de belastingen te verhogen. Het is droevig. Californië was een pionier, met het creëren van goede universiteiten en een goed snelwegsysteem. Nu is de staat zo blut dat ze niets meer kan onderhouden.'

Behalve de gevangenissen.

'Ja, Californië geeft een enorm bedrag uit aan gevangenissen, maar bezuinigt op basisonderwijs. Gevangenispersoneel krijgt goede salarissen, terwijl onderwijzers worden ontslagen. Ik zie een verontrustende parallel met het Ancien Régime in Frankrijk. Ook daar waren rijke elites in staat om ambten te kopen en belastingvrijstelling te regelen. Ze zorgden goed voor zichzelf, maar de fysieke toestand van het land was deplorabel. De Verenigde Staten beginnen daar op te lijken. Allerlei belangengroepen zijn in staat hervormingen en rationeel beleid tegen te houden.'

'We hadden in 1989 nooit uit Afghanistan moeten weglopen'

In 1979 adviseerde een jonge Francis Fukuyama de mujahedin te steunen, de islamitische opstandelingen die in Afghanistan tegen de Sovjet-Unie vochten. Osama Bin Laden zou zich later bij de mujahedin aansluiten. Heeft hij spijt van zijn advies? Fukuyama: 'Je moet het natuurlijk wel in die tijd zien. We zaten toen midden in de Koude Oorlog, de politieke islam was nog nauwelijks aanwezig. Overigens hadden de mujahedin toch wel gevochten, ze werden ook gesteund door Saoedi-Arabië en andere Arabische landen. Onze grootste fout niet dat we de mujahedin steunden, maar dat we in 1989 wegliepen uit Afghanistan. Als we toen de seculiere partijen hadden gesteund, hadden we kunnen voorkomen dat de Taliban de macht grepen en Al Qaida een basis verschaften.'

De VS steunden destijds ook de Pakistaanse president Zia-ul-Haq, die de politieke islam in zijn land bevorderde. 'We hadden selectiever kunnen zijn in het kiezen van onze bondgenoten. Onze relatie met Pakistan is nu verschrikkelijk. Ik vind Pakistan de engste natie ter wereld. Zeer anti-Amerikaans, in het bezit van kernwapens.

De oorlog in Afghanistan heeft geleid tot een verslechtering van de situatie in Pakistan, ook door de aanvallen met onbemande vliegtuigen die zo veel woede veroorzaken. De relatie is zo slecht dat ik in de verleiding kom om te zeggen dat zeggen: laten we maar weggaan en hopen dat de gemoederen wat bekoelen. Maar weglopen is ook nooit effectief gebleken.'

CV

1952

Geboren in Chicago

1979

Medewerker RAND Corporation

1989

Essay over het einde van de geschiedenis

1996-2000

Hoogleraar George Mason University

1997

Actief voor het neoconservatieve Project for the New American Century

2000-2010

Hoogleraar Johns Hopkins University

2004

Breekt met de neoconservatieven vanwege oorlog Irak

2010-

Senior fellow Stanford University

2011

Nieuw boek: De oorsprong van de politiek. Uitgeverij Contact. € 69,95.

Het boek is het eerste deel van een tweeluik en beslaat de periode van de prehistorie tot de Verlichting. In een vervolgdeel zal Fukuyama de moderne wereld behandelen.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden