VS en Israël spreken van 'anti-Israëlische houding' bij VN-organisatie Unesco, maar is dat wel zo?

De Verenigde Staten en Israël kondigden deze week aan uit de Unesco te stappen. Belangrijkste reden: de anti-Israëlische houding van de culturele en onderwijsorganisatie van de Verenigde Naties. Hebben ze een punt?

Ultra-orthodoxe joden nabij de klaagmuur en Tempelberg in de Oude Stad van Jeruzalem. Vorig jaar liepen de gemoederen hoog op toen Israël stelde dat de Joodse geschiedenis van Oost-Jeruzalem en de Tempelberg werd verdonkeremaand Beeld epa

Het was donderdag een beetje de kroniek van een aangekondigd vertrek, het nieuws dat de Verenigde Staten en ook Israël zich vanwege de structureel anti-Israëlische houding en het uitblijven van drastische hervormingen terugtrekken uit Unesco, de culturele en onderwijsorganisatie van de Verenigde Naties.

Beide landen stonden namelijk al met één been buiten de club. Zij schortten in 2011 hun financiële bijdragen op toen Unesco onder druk van Arabische landen Palestina erkende als lid, een cruciale zege voor het streven van de Palestijnse Autoriteit om - hangende de vastgelopen onderhandelingen met Israël over een tweestatenoplossing - als volwaardige natie te worden erkend.

De in Parijs zetelende Unesco (voluit United Nations Educational, Scientific and Cultural Organisation) is vooral bekend van de werelderfgoedlijst voor culturele plekken en tradities. De organisatie maakt zich ook sterk voor onderwijs voor meisjes, bevordering van het 'Holocaustbewustzijn' en mediavrijheid. Ook stimuleert Unesco onderzoek naar en kennis van klimaatverandering. In de VN zelf heeft Palestina sinds 2012 slechts de status van 'waarnemerstaat'.

Het uittreden van vooral de VS (formeel per eind 2018) is een aderlating voor Unesco, toch al geplaagd door klachten over bureaucratie, wanbeheer en corruptie. De VS waren goed voor eenvijfde van het budget. De gederfde contributie is al opgelopen tot 550 miljoen dollar. De VS zijn overigens eerder uit Unesco gestapt, in 1984 onder president Reagan, onder meer omdat de organisatie te pro-Russisch zou zijn. In 2003 werden de VS weer lid.

De uittreding wordt echter, na het opzeggen van het handelsakkoord TPP en het klimaatakkoord van Parijs en ondanks het feit dat de eerste stap al onder president Obama werd gezet, gezien als nieuwe bevestiging van het America First-isolationisme van president Trump. 'Een verlies voor de VN-familie en het multilateralisme', zoals vertrekkend Unesco-topvrouw Irina Bokova zei.

De Amerikaanse en Israëlische vrees voor een anti-Israëlische 'diplomatieke oorlogsvoering' binnen Unesco lijkt wel enigszins bewaarheid. Eerst ontstond eind vorig jaar een hoogoplopend conflict over Unesco-resoluties waarin het Israëlisch beleid ten aanzien van religieuze plekken in Oost-Jeruzalem en op de Westoever werd veroordeeld. Het stak Israël vooral dat de Joodse geschiedenis van Oost-Jeruzalem en de Tempelberg werd verdonkeremaand.

Volgende steen des aanstoots was de aanwijzing in juli door Unesco (ondanks verzet van Israël en de VS) van de Oude Stad van Hebron met de Graftombe van de Aartsvaders (waarin Abraham en Sarah, Isaak en Rebecca en Jacob en Leah zouden zijn begraven) en de Ibrahimimoskee tot bedreigd werelderfgoed. In 2012 was de Geboortekerk in Betlehem al tot werelderfgoed verklaard.

Israeli's verzamelen zich bij de Graftombe van de Aartsvaders in Hebron Beeld afp

'Fake history'

De Israëlische premier Benjamin Netanyahu noemde het een staaltje 'fake history' om joodse heilige plaatsen als de Graftombe uit te roepen tot Palestijns werelderfgoed. Het was volgens Israël ook nog doorgestoken kaart, omdat Unesco de beloofde geheime stemming had geschrapt en diverse landen, waaronder één Arabisch land, niet tegen durfden te stemmen.

Volgens Israël was het een ontkenning van de historische banden tussen de joden en het heilige land (hoewel veel joodse heilige plaatsen dat ook voor christenen en moslims zijn). Netanyahu noemde Unesco vrijdag een 'theater van het absurde', omdat een organisatie die de geschiedenis moet beschermen haar om politieke redenen juist zou vertekenen. Hij vertelde er niet bij dat de Oude Stad van Jeruzalem al sinds 1981 (Israëlisch) werelderfgoed is.

Nieuwe Unesco-directeur

Tussen alle ophef over de Amerikaanse en Israëlische terugtrekking door moest de bestuursraad van Unesco vorige week ook nog een kandidaat voordragen voor de functie van directeur. Na een afvalrace koos de raad vrijdag met 30 tegen 28 stemmen voor de Franse oud-minister van Cultuur Audrey Azoulay. De minderheid had een voorkeur voor Hamid bin Abdulaziz al-Kawari uit Qatar. De voordracht is een tegenslag voor de Arabische staten, die vonden dat zij eindelijk eens aan de beurt waren om de VN-organisatie te leiden. Eerder vrijdag kreeg Moushira Khattab uit Egypte al te weinig stemmen. De 45-jarige Azoulay volgt, indien de algemene vergadering van Unesco volgende maand instemt met de voordracht, de Bulgaarse Irina Bokova op.

De Palestijnen hebben zich intussen op cultureel gebied nog niet van hun beste kant laten zien. Zo bleek de Hamas-regering van Gaza onlangs een belangrijke archeologische opgraving te hebben gebuldozerd voor bouwwerkzaamheden. Van de 4500 jaar oude Bronstijdnederzetting Tel Es-Sakan (Asheuvel) is weinig meer over. Een Unesco-afgezant die de site dinsdag inspecteerde, sprak van een ramp voor de archeologie en het cultureel erfgoed van Palestina.

Het is niet het eerste incident in Gaza. Afgelopen jaren ontvreemdde een gewapende militie een 2000 jaar oud bronzen Apollobeeld en werden de overblijfselen van een zesde-eeuwse Byzantijnse kerk en het vierde-eeuwse christelijke Sint Hilarionklooster verwoest of beschadigd. Die laatste site was een van de twaalf Palestijnse kandidaten voor de werelderfgoedlijst.

De nieuwe Unesco-directeur Audrey Azoulay Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.