Opinie

VS en Europa missen gezamenlijke vijand

Trump gaat weer een stap verder in zijn isolationisme, maar er zit al langer sleet op het bondgenootschap tussen de Verenigde Staten en Europa.

'Amerikaanse kiezers zijn een flirt aangegaan met een extremistische kandidaat en hebben daarmee deze campagne veranderd in een soort dodemansrit in de achtbaan.' Beeld Javier Munõz

Een borderline experience, zo kun je deze Amerikaanse presidentsverkiezingen gerust noemen voor Europa. Kiest Amerika een nieuwe president, dan laat dat altijd al weinigen onverschillig. Zeker in Europa. De vorige eeuw moesten de Amerikanen binnen 25 jaar twee keer toeschieten om te helpen een eind te maken aan inter-Europese slachtpartijen. Daarna besloten ze maar te blijven. Voor deze beschermende en bevoogdende rol krijgen ze niet alleen dank maar ook stank. Het verfijnde Athene heeft soms moeite zich te schikken naar het ruwe Sparta. Maar nooit is er zoveel gegriezeld als nu.

Wat als de grillige en opvliegerige Donald Trump een vinger aan de atoomknop krijgt? 'The horror! The horror!' Trump vroeg zich af het terreurleger van Islamitische Staat niet zou kunnen worden bestookt met een 'nuke'. Ook mogen van hem Japan en Zuid-Korea eigen kernwapens aanschaffen in plaats van de rekening van de atoomparaplu bij de Amerikanen te deponeren. Europese (en Amerikaanse) veiligheidsexperts luisteren en huiveren. Hier morrelt iemand aan alle remmen die in de loop der tijd zijn gezet op de mogelijke inzet en verspreiding van de gevaarlijkste wapens ooit door de mens uitgevonden.

Net zo verontrustend is Trumps gedreig met een terugtrekking uit de NAVO als de Europese bondgenoten blijven doorgaan de Verenigde Staten te laten opdraaien voor het leeuwendeel van de defensielasten. Tot ontzetting van de Baltische staten weigert hij te beloven de bondgenoten te zullen verdedigen, mochten ze worden aangevallen door het Rusland van de door hem bewonderde Poetin.

Dodemansrit

Amerikaanse kiezers zijn een flirt aangegaan met een extremistische kandidaat en hebben daarmee deze campagne veranderd in een soort dodemansrit in de achtbaan. Velen klampen zich angstig vast aan de stang van hun karretje, worden de lucht in gekatapulteerd, denderen dan de diepte in, voelen de zwaartekracht rukken aan hun lijf, gillen het uit, maar op het eind remt de kar af. Het lichaam ontspant en daar aan de meet staat geruststellend Hillary Clinton, als nieuwe president.

Dat is althans de hoop van hen die Trump een heel riskant avontuur vinden. De meeste Europeanen zullen opgelucht adem halen als Clinton wint. Maar in dat geval blijft staan dat Trump erg ver is gekomen. Hij heeft een onderstroom in de Amerikaanse samenleving blootgelegd die zich na een nederlaag van hem zal blijven manifesteren. Ook een regering-Clinton zal er niet omheen kunnen.

De irritatie over Europese freeriders (profiteurs) zit niet alleen bij de vastgoedmagnaat. Ze steekt zelfs de kop op in het huisorgaan van het Amerikaanse veiligheidsestablishment. 'Trump heeft gelijk. (...) De Aziatische en Europese bondgenoten van Washington zijn welvarende en geïndustrialiseerde staten die heel goed zichzelf kunnen verdedigen', schrijft Doug Bandow in Foreign Affairs, de publicatie van de gezaghebbende Council on Foreign Relations.

Dit chagrijn over de ongelijke lastenverdeling is zo oud als de NAVO zelf. Stiekem beschouwden de Europese regeringen het lang als een rituele dans waarbij iedereen driftig zijn pasjes maakte maar uiteindelijk alles bij het oude bleef. Dit keer wellicht niet. Want de discussie mag al decennia hetzelfde zijn, de context is langzaam aan het veranderen.

Museumstuk

Amerika is niet meer wat het geweest is. Het land met een grote blanke middenklasse van Europese komaf, dat de vorige eeuw toesnelde om het continent van herkomst te bevrijden van de nazi's en er vervolgens bleef om het te verdedigen tegen de Sovjets en de Europeanen tegen zichzelf te beschermen - dat land is aan het verdwijnen. Minister van Defensie Robert Gates waarschuwde in 2011 dat de Koude Oorlog de jongere generatie Amerikanen niks zegt. Voor hen is de NAVO een museumstuk.

Daarnaast zijn er de nieuwkomers. 'De demografie verandert. Immigranten worden steeds belangrijker. Dat kan de oude band met Europa aantasten', zegt Bram Boxhoorn, directeur van Atlantische Commissie, een denktank gespecialiseerd in de Amerikaans-Europese relatie. De immigranten zijn niet WASP. Niet White, Anglo-Saxon en Protestant, maar in meerderheid gekleurd, Latijns-Amerikaans en katholiek. Voor hen is Europa ver weg, niet alleen geografisch maar ook mentaal. Voor Aziatische immigranten geldt dat nog des te meer.

Dat was al te merken bij Obama, de minst 'Europese' van alle Amerikaanse presidenten. Hij bracht zijn jeugd door op Hawaï en in Indonesië en voelt zich meer verbonden met de Pacific dan met Europa. Op de recente NAVO-top in Warschau verklaarde hij dat de Europeanen altijd op de VS kunnen rekenen, 'in goede en slechte tijden'. Hij versterkte de Amerikaanse militaire aanwezigheid aan de oostflank van de NAVO. Maar dat gebeurde pas na grote druk van de Oost-Europeanen die sinds Poetins annexatie van de Krim Rusland weer vrezen.

Lees ook

Hoe God verdween uit de Amerikaanse verkiezingen (+)
Religie speelt in de VS nog steeds een grote rol, maar ook daar begint het rechtse christelijke blok uit elkaar te vallen.

De andere kant: Amerikaanse media vertellen alleen patriottische waarheid (+)
Volgens de 'mainstream media' in de Verenigde Staten is Hillary Clinton de beste kandidaat, is de werkloosheid in de VS gedaald en ziet de wereld er volgens Trumpiaanse media heel anders uit.

Rechtse politiek correctheid bepaalt wat je mag zeggen (+)
Donald Trump wordt regelmatig een racist genoemd. Waarom hoor je deze kwalificatie zelden over Geert Wilders?

Voor de rest blijft Obama de man die Frankrijk en Groot-Brittannië het voortouw liet nemen bij de interventie in Libië en zelf plaatsnam op de achterbank. Hij delegeerde de Minsk-onderhandelingen met Moskou over Oekraïne naar de Duitse kanselier Angela Merkel en de Franse president François Hollande. Liever concentreert hij zich op de door hem afgekondigde 'pivot' (draai) naar Azië, de regio waar de grootste geostrategische uitdaging ligt voor de Amerikanen: de opkomst van China. Die maakt een hele reeks bondgenoten daar, Japan voorop, dood-nerveus. Rusland roert zich weliswaar ook, maar de Chinezen worden in Washington als de meest serieuze opponent sinds de Sovjet-Unie gezien. 'Azië kan zichzelf en de wereld meeslepen in onvoorstelbare verschrikkingen, waarbij alles wat in de 20ste eeuw is gebeurd in het niet valt', zei professor Walter Russell Mead een paar jaar terug tegen de Volkskrant. Hij is een stem die ertoe doet in Amerika.

Zo leiden een nieuwe generatie, een nieuwe demografie en een nieuwe geopolitieke tegenstrever aan de kant van de VS tot evenzovele onzekerheden voor Europa. Ze versterken het slijtageproces dat meteen na de beëindiging van de Koude Oorlog inzette. Begin jaren negentig negeerde president Bill Clinton heel lang de Europese smeekbedes om met militair ingrijpen de bloedige burgeroorlog in Bosnië te beëindigen. In 2003 maakten Duitsland en Frankrijk front tegen de Amerikaanse inval in Irak. Ook tijdens het Oost-Westconflict waren er ruzies geweest, maar steevast werd in laatste instantie één lijn getrokken vanwege de disciplinerende werking die uitging van de Sovjetdreiging. Toen die wegviel, begon een langzame erosie van het Amerikaans-Europese bondgenootschap.

Er was sprake van een sluipende mentale verwijdering. Veel Europeanen wonden zich op over Irak, het afluisterschandaal van de NSA, Guantánamo, het waterboarden, het gebruik van drones.

President Barack Obama. Beeld afp

America first

Trump dreigt nu nog meer in steen gebeitelde vanzelfsprekendheden overboord te kieperen, over kernwapens, het NAVO-lidmaatschap of de bondgenootschappelijke bijstandsverplichting. Het is 'America First', zei hij in een interview met The New York Times. De term is afkomstig van Charles Lindbergh, die in de jaren dertig campagne voerde om Amerika buiten de oorlog in Europa te houden.

De uitspraak leidde tot geschrokken reacties in Europese veiligheidskringen. Sommigen hopen dat het een stijlkwestie is en dat de 'dichterlijke vrijheid' waarmee populisten dingen op scherp zetten zal verdampen zodra zij in aanraking komt met het presidentiële pluche. Maar Anders Fogh Rasmussen, de Deense oud-premier en voormalig NAVO-chef, is er niet gerust op, zei hij in The New York Times. Trump gaat ver met zijn isolationistische uitlatingen, maar reeds onder Obama is Amerika een mogendheid geworden die zich 'te veel verschanst en terugtrekt', aldus Rasmussen. Veel Amerikanen willen dat het land de blik meer naar binnen richt. Hillary Clinton is daar niet voor, maar als ze verkozen wordt, krijgt ze wel te maken krijgen met die druk.

'Stel dat er wat gebeurt zoals in 1939, wat zullen de Amerikanen dan nu doen', is de vraag die historicus Maarten Brands opwerpt. Hij houdt eigenlijk niet van zulke vergelijkingen. Maar: 'Had jij dat van Oekraïne zien aankomen?' Poetin overrompelde in 2014 iedereen in het Westen door de Krim af te pikken van de Oekraïeners. Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog werd met geweld een Europese grens geschonden en veranderd.

Brands werd geboren in 1933, zag als jongen hoe het misging en is er de rest van zijn leven van overtuigd geweest dat het beter is voor Europa dat de Amerikanen in de buurt blijven als beschermer en ordebewaarder. Maar resultaten uit het verleden vormen geen garantie meer voor de toekomst, beseft hij nu. Daarom komt hij steeds terug op dezelfde vraag: kunnen we er nog op rekenen dat de Amerikanen weer te hulp schieten als dat nodig is? 'De Baltische staten doen het in hun broek.' Zij grenzen net als Oekraïne aan Rusland en weten niet zeker of de gemiddelde Amerikaan of West-Europeaan bereid is te sterven voor Vilnius.

Volgens Brands zit het probleem diep. Het huidige Amerika kampt met 'een verbrokkelde identiteit'. Overal lopen scheidslijnen: jong versus oud, de progressieve kusten versus het conservatieve binnenland, de blanken uit de lagere middenklasse versus minderheden en immigranten. Trump is een symptoom van de verdeeldheid. Hij wordt geadoreerd door zijn kiezers en verafschuwd door zijn tegenstanders. Daar zit niks tussen. Die verdeeldheid heeft gevolgen. 'Wat bestond aan richting is verbrokkeld geraakt', aldus Brands. De Europeanen weten niet goed meer wat ze hebben aan het land: eerst was er het interventionisme van Bush, toen volgden de terugtrekkende bewegingen van Obama en nu bepleit Trump een mengeling van isolationisme en een 'knock the hell out of them'-aanpak.

Burgerrebellen

Europa is echter niet in de positie om meewarig te doen hierover en terug te grijpen op de oude gewoonte zich moreel superieur te wanen aan die 'mallotige' Amerikanen. Want met Trump kijkt het eigenlijk ook naar zichzelf. Trump, Marine Le Pen, Geert Wilders, de Duitse en Oostenrijkse rechts-populisten, de Pools en Hongaarse nationaal-conservatieven - het zijn allemaal loten aan dezelfde stam. Ze gedijen op een ondergrond van burgers die moeite hebben met ongelijkheid, stagnerende inkomens, geblokkeerde sociale mobiliteit, immigratie, globalisering, vrijhandel, 'experts' en elites. In Groot-Brittannië schoten deze burgerrebellen met de Brexit een eerste bres in het bastion van de gevestigde politiek. Dinsdag hopen zij deze stunt te herhalen in de VS. Mocht dat niet lukken, dan is Europa weer aan de beurt met verkiezingen dan wel referenda in Italië, Oostenrijk, Nederland, Frankrijk en Duitsland.

Patstelling

Amerika en Europa worstelen beide met hun identiteit en plek in de wereld. Aan weerszijden van de oceaan tiert het radicalisme, van rechts en van links. De patstelling die al jaren Washington DC verlamt, begint over te slaan naar de Europese Unie. Ook daar verandert het politieke speelveld langzaam in een loopgraven-akker. Tegenhouden, traineren, torpederen - dat is waar het om draait. Niets is meer heilig, vrijhandelsverdragen niet, bijstandsverplichtingen niet, de Amerikaans-Europese broederschap niet. Veel Amerikanen zijn de Europese 'profiteurs' beu, tal van linkse en rechtse Europeanen zijn milder voor Poetin dan voor Amerika.

Misschien is de sleet die op de trans-Atlantische relatie zit even onvermijdelijk als onomkeerbaar. Een onontkoombaar gevolg van het wegvallen van de Sovjetvijand, de komst van de Chinese dreiging en het veranderen van Amerika.

Het kan ook zijn dat de huidige onzekerheid een turbulente tussenfase is. Een koorts die moet uitwoeden. Als de Russen nog agressiever worden dan ze nu al zijn, kunnen de gelederen zich weer sluiten. Uit welbegrepen eigenbelang.

Boxhoorn is van 1954. Hij weet niet beter: altijd waren er de Amerikanen. Hij houdt de moed erin. 'De band met Amerika heeft verschillende lagen. Economisch zitten we sterk aan elkaar vastgeklonken. Ook cultureel.' Europese kranten vullen hele bijlages met Amerikaanse televisieseries en -shows, films, boeken en muziek. Boxhoorn: 'Alleen op politiek-strategisch niveau woelt het altijd. Maar ook een Trump kan Amerika niet zomaar los maken van andere economieën en internationale instituties.'

Het is het relativerende perspectief van de veilige haven. Maar vooralsnog zitten we in de achtbaan en kunnen we niet anders dan hopen dat het ijzerwerk het houdt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden