Vrouwenrol

Zweedse bioscopen geven films sinds kort een keurmerk voor vrouwvriendelijkheid, aan de hand van de Bechdeltest. Slechts weinig films slagen. Is dat erg?

Wie naar de bioscoop gaat, voorkomt graag onaangename verrassingen. Niets zo onprettig als naar bruut geweld te moeten kijken tijdens een romantisch avondje of naar een stomende seksscène met schoonmoeder naast je. Zou het, zo dachten Zweedse bioscopen, dan ook niet prettig zijn om vooraf te weten of een film 'vrouwvriendelijk' is? Met een keurmerk geven zij tegenwoordig aan of een film voldoet aan de zogenaamde Bechdeltest om seksegelijkheid in films te stimuleren.


Deze test is een Amerikaans grapje, gemaakt door striptekenaar Alison Bechdel in 1985. In de strip Dykes to Watch Out For voert ze twee vrouwen op die naar de bioscoop willen. Een van hen laat zich bij de keuze voor een film leiden door drie regels. 1. Zit er meer dan één vrouw in? 2. Praten zij met elkaar? 3. Over iets anders dan over mannen? 'De laatste film die ik kon zien was Alien (1979). De twee vrouwen daarin praten over het monster', was de punchline.


Vanuit een groeiende cultaanhang doken deze drie regels de afgelopen tien jaar steeds vaker op in de onlinestukken van filmonderzoekers en feministen. Blockbusters worden geregeld langs deze lat gelegd op filmblogs en niet alleen op feministisch getinte websites of door vrouwelijke schrijvers. De test was een inspiratiebron voor de Russo-test voor homo's, lesbo's en bisexuelen (holebi's) en The Morales Rule voor Latino's. Nu de Zweedse bioscopen de regel met ondersteuning van het Zweedse Film Instituut hebben geïntroduceerd als keurmerk en media als CNN en The Guardian dat hebben opgepikt, wordt de Bechdeltest een begrip bij een groter publiek.


Nog steeds slagen schokkend weinig films voor de test. Deze drie vragen leggen bloot hoe vanzelfsprekend het is dat er geen normaal gesprek wordt gevoerd door twee vrouwen in klassiekers als Slumdog Millionaire, Pulp Fiction, Avatar, When Harry Met Sally en de complete Pirates of the Caribbean-trilogie.


Ongeveer de helft van de 4.537 films die de website bechdeltest.com heeft getest, voldoet aan alle drie de criteria. Dat lijkt veel, maar dat zijn ook films waarin twee bijrolfiguren babbelen over het weer. Als je de regels iets scherper stelt - de vrouwelijke personages moeten een naam hebben en het gesprek moet langer duren dan 60 seconden - dan keldert het aantal. Dat is droevig, aldus bioscoopdirecteur Ellen Tejle.


De rol die de vrouw in de maatschappij speelt, wordt volgens haar beïnvloed doordat haar bioscoopbezoekers 'zelden een vrouwelijke superheld zien, een vrouwelijke professor of een vrouw die allerlei opwindende uitdagingen op haar pad vindt en die overwint.'


Maar als Tejle die films wil uitlichten, dan is de Bechdeltest geen goede maatstaf. Die legt misschien een fenomeen in de industrie bloot, maar werkt niet per individuele film. Gravity bijvoorbeeld, de ruimtefilm met Sandra Bullock als astronaut, zou er niet doorheen komen, terwijl die film een van de sterkste en intelligentste vrouwelijke hoofdrollen heeft van de afgelopen jaren. Een rol die volgens de Hollywood-standaard gemakkelijker door een man ingevuld had kunnen worden.


Je kunt je zelfs afvragen of Zero Dark Thirty slaagt. In de film van Kathryn Bigelow, de eerste vrouwelijke regisseur die een Oscar won (voor The Hurt Locker, die zakt voor de test) praat de CIA-agente in de hoofdrol (Jessica Chastain) vooral over het vangen van Bin Laden, een man. De films van Sex and the City , waarin Carrie en haar vriendinnen het ook over winkelen hebben, slagen wel.


Het vrouwvriendelijke gehalte van bioscoopfilms is niet te vangen in drie zinnetjes. Naast Chastain en Bullock verschenen de afgelopen jaren meer sterke vrouwen op het doek. Er kwam een vrouwelijke hoofdrol in een animatiefilm (Brave), een 13-jarige superheld (Kick-Ass), grofgebekte viespeuken (Bridesmaids) en actiehelden (Salt en The Hunger Games). Films die doen vermoeden dat er een feministische wind door Hollywood waait en die veel geld in het laatje brachten. Wie het vrouwelijke publiek bedient, wordt beloond, onderstreepte Meryl Streep vorig jaar nog tijdens een awarduitreiking.


De rol van de vrouw in films ligt onder een vergrootglas. Star Trek Into Darkness kreeg kritiek omdat een van de hoofdrolspeelsters zich uitkleedt zonder directe aanleiding. Een animator van Frozen die zei dat vrouwen zo moeilijk te animeren zijn omdat ze mooi moeten blijven terwijl ze ook zo emotioneel zijn, kreeg er online van langs. De actie van de Zweedse bioscopen is onderdeel van dit verzet. En er geldt in de filmwereld een gouden regel: als een grote groep ergens mee bezig is, volgt Hollywood vanzelf.


Extra: Dick Maas

Dick Maas is volgens de Bechdeltest een vrouwvriendelijke filmmaker. 'Die chique buurvrouwen praten met elkaar in Flodder. In Moordwijven praat Bracha met die Poolse huishoudster. Of telt dat niet? Nou ja, ik heb er altijd wel zo'n scènetje inzitten, met pratende vrouwen. Niet dat ik mezelf een vrouwvriendelijke filmmaker vind - net zoals ik ook niet manvriendelijk ben. Vrouwen zijn bij mij vaak een seksobject en mannen zijn dom.'


Extra: Alison Bechdel

'Ik heb altijd ambivalente gevoelens gehad over die test en hoe die aan mijn naam verbonden is geraakt, maar de afgelopen jaren heb ik geprobeerd het fenomeen te omarmen. De test gaat immers over iets waar ik mijn hele carrière aan heb gewijd: de representatie van vrouwen als onderwerp en niet als lijdend voorwerp. Ik ben blij dat de mainstreamcultuur nu op het punt is aanbeland waar het lesbisch-feminisme dertig jaar geleden al was.' Alison Bechdel in een blogpost over de Zweedse bioscopen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden