VROUWEN TEKORT

In Grossharthau, in de Duitse deelstaat Saksen, wonen op elke 100 mannen maar 46 vrouwen. Het tekent de demografische crisis in de voormalige DDR, die langzaam leegloopt....

Jens Krausse is pas 41. Maar zijn biografie heeft nu al het patina van de voltooid verleden tijd. Hij groeide op in de DDR – een land dat al zeventien jaar niet meer bestaat. Hij kwam uit een 23 kilometer verderop gelegen dorp om in het Saksische Grossharthau met zijn geliefde te kunnen trouwen.

Nu is hij burgemeester van de bijna 3.300 zielen tellende gemeente. Maar er vestigen zich al geruimte tijd geen jonge mannen meer. Bij gebrek aan huwbare vrouwen. Deze hebben het dorp in groten getale verlaten om elders te gaan werken. Vooral de Oostenrijkse horeca is in trek.

‘Sommigen zullen na verloop van tijd wel weer terugkeren’, zegt Krausse. ‘Want uiteindelijk gaan ze de gemoedelijkheid van hun geboortestreek missen.’ Dat was althans zijn eigen ervaring toen hij in de jaren negentig naar het Beierse Würzburg verhuisde. ‘Wij werden daar uiterst onvriendelijk ontvangen’, zegt hij. Toen wist hij dat Saksen zijn Heimat was. En zo zal het ook de meisjes vergaan die Grossharthau hebben verlaten, hoopt hij.

Maar de kille statistiek suggereert iets anders. De getalsmatige verhouding tussen mannen en vrouwen is in de oostelijke deelstaten ernstig uit het lood geslagen. En nergens is het verschijnsel zo zicht- en voelbaar als in Grossharthau. Op elke 100 mannen wonen er slechts 46 vrouwen.

‘Zelfs in de buurt van de poolcirkel, in het noorden van Zweden en Finland, worden de Oost-Duitse waarden niet geëvenaard’, zegt Reiner Klinghholz van het Berlijnse Instituut voor Bevolking en Ontwikkeling, opsteller van het demografisch rapport Nood aan de man. ‘Alleen de mannen op een paar eenzame Griekse eilanden zijn er slechter aan toe.’

In de winterzon oogt het zacht glooiende noodgebied alleszins leefbaar. Er meandert een beekje door het dorp. De sobere oude kerk dwingt eerbied af. Langs de strak geasfalteerde straten staan propere huizen. Een deel van het roze geschilderde poortgebouw van een oud landgoed is gerenoveerd. In het vervallen deel zullen, zodra zich kopers hebben gemeld, appartementen worden gebouwd.

De feestzaal van hotel Kyffhäuser, dat zijn tienjarig bestaan viert, wordt in gereedheid gebracht voor een festiviteit. ‘In de zomer komen hier veel toeristen’, zegt de waard. ‘Mensen die van eerlijk vertier en van gutbürgerliche kost houden.’ Nu staan er wildgerechten en schnitzelvarianten op het menu.

Jens Krausse had graag gezien dat Grossharthau zijn naamsbekendheid niet ontleent aan het vrouwentekort – hijzelf spreekt liever van mannenoverschot. Maar het beeld is zo verleidelijk in overeenstemming met de gangbare maar inmiddels goeddeels achterhaalde vooroordelen over de vroegere DDR.

‘De media dragen enthousiast bij aan de instandhouding van het cliché dat de beschaving bij Dresden en Leipzig ophoudt. In de beeldvorming branden overal asielzoekerscentra en scholen neo-nazi’s op elke straathoek samen. Tegen deze achtergrond wil men natuurlijk best aannemen dat de vrouwen hier weg willen.’

Vele journalisten zijn naar Grossharthau getogen om er de trage polsslag van de vergrijsde mannengemeenschap te registreren. Zij hebben de vrouwen op straat gevraagd wanneer voor hen de tijd van vertrek gekomen is. En zij hebben de mannelijk cliëntèle van ijssalon Kunath om een oordeel over de demografische ontwikkelingen gevraagd. ‘Met Kerstmis verbleef hier een cameraploeg van RTL’, zegt Krausse. ‘Om vast te leggen hoe de oudere vrijgezellen hier de feestdagen doorkomen.’

Het vrouwentekort is een serieus probleem, erkent de burgemeester. Maar hij beseft ook dat zijn mogelijkheden om iets wezenlijks aan de situatie te veranderen uiterst begrensd zijn. Een collega van hem, een paar dorpen verder, heeft een subsidie van 2000 euro beschikbaar gesteld voor jonge vrouwen die zich in zijn gemeente willen vestigen.

Maar daarmee is de demografische crisis niet te bestrijden, zegt hij berustend. Daarvan is de initiatiefnemer inmiddels ook overtuigd. Na een paar gevallen van subsidiefraude – vrouwen die 2000 euro opstreken zonder de verlangde tegenprestatie te hebben geleverd – is het mediagenieke initiatief stilletjes beëindigd.

Krausse kenschetst de vrouwen-exodus van de laatste jaren als een ‘erfenis van de DDR’. Onder het oude regime hadden de meesten van hen een baan. Toen deze zekerheid na de Wende verdween, zochten zij elders hun heil. ‘De mannen bleven hier omdat zij zich meer gebonden voelen aan huis en haard. De hele sociale infrastructuur – de sportclub en de vrijwillige brandweer – is een mannenaangelegenheid.’

De opstellers van het rapport Nood aan de man schrijven het verschijnsel vooral toe aan het hogere opleidingsniveau van jonge vrouwen in deze regio: op het gymnasium – vergelijkbaar met het Nederlandse havo/vwo – is 60 procent van de schoolverlaters vrouw. Op de Realschule, het Duitse vmbo, vormen zij een minderheid van ruim 30 procent.

Ferdinand Müller, voorzitter van de sportvereniging Fortschritt, kan dagelijks vaststellen dat de vrouwen in Grossharthau ondernemender zijn dan de mannen. ‘Na de training hebben de jongens niets beters te doen dan roken en bier drinken’, zei hij in Der Tagesspiegel. De meisjes daarentegen praten met elkaar over hun toekomst. ‘Eigenlijk moeten we ons meer op de jongens richten dan op de meisjes. Vroeger was dat omgekeerd.’

Als Grossharthau eenmaal zal zijn opgestuwd in de vaart der volkeren, zal het mannenoverschot wel verdwijnen, denkt Krausse. Recente ontwikkelingen stemmen hem hoopvol. Een projectontwikkelaar uit Noordrijn-Westfalen heeft ‘enkele objecten’ opgekocht. Er heeft zich onlangs een energie-adviesbureau gevestigd.

De werkloosheid in de regio is gedaald van 20 naar 14 procent. En als ‘leader van het district Westlausitz’ geniet Grossharthau voorrang bij de besteding van stimuleringsgelden. Als dit voor de weggetrokken vrouwen geen reden is naar het dorp van herkomst terug te keren, is het voor Polen of Tsjechen wel een aanleiding om zich er te vestigen.

Nu kent Jens Krausse vrijwel alle inwoners van zijn gemeente nog bij naam. Hij begroet enkelen van hen joviaal bij het betreden van cafetaria Zum Paradies, waar hij de lunch – zigeunerschnitzel met aardappelpuree en rauwkost – gebruikt. Hij neemt plaats naast een van de gasten. Die meldt hem dat het mannenoverschot nu nog groter is dan het al was. ‘Heb je het gehoord, Jens? In Schmiedefeld zijn er weer een paar vertrokken. Twaalf Mädel, in één keer.’ De burgemeester zwijgt, en zet zijn mes in het malse vlees.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden