Vrouwen mengen zich in het Duitse islamdebat

Met hun uitdagende kritiek op de politieke islam spelen twee vrouwen een bijzondere rol in het Duitse debat. Van alle kanten worden zij op hun beurt aangevallen.

Vrouwen protesteren in 2012 bij de Branderburger Tor in Berlijn tegen seksueel geweld en religieuze onderdrukking van vrouwen.Beeld Thorsten Strasas

Seyran Ates

Advocaat Seyran Ates wil de eerste vrouwelijke imam van Duitsland worden, activist Zana Ramadani protesteert met blote borsten tegen de boerka. Twee opmerkelijke vrouwen mengen zich met het nodige vuurwerk in het Duitse islamdebat.

Seyran Ates (54) luistert geregeld naar radicale imams op YouTube - uit zelfkwelling. 'En daar zegt zo'n haatprediker dus dat de gelijkwaardigheid van man en vrouw niet in de Koran staat, letterlijk hè, dat het een leugen is. Dat zegt hij in Duitsland, anno 2017. En dan doen mensen nog verbaasd over de radicalisering van jongeren. Zij provoceren onze maatschappij, lachen ons uit!'

Dat is nogal een uitspraak voor iemand die zelf imam is - of wordt, want Ates moet nog afstuderen. Ze heeft het maar druk, de kleine vrouw met het geduldige ronde gezicht, dat plots verandert in een sprekende vuurbal als ze zich opwindt, zoals over de haatprediker.

Ates heeft een advocatenpraktijk, gespecialiseerd in het behartigen van de belangen van vrouwen die het slachtoffer zijn van een gedwongen huwelijk, of bedreigd worden met eerwraak.

En Ates komt op voor vrouwenrechten, sinds het moment dat ze op haar 17de wegliep bij haar traditionele Turkse ouders en introk in een woongroep in Kreuzberg, begin jaren tachtig het linkse hart van West-Berlijn.

Seyran Ates (1963) bij de opening op 20 juni van haar moskee. Ze schreef Der Multikulti-Irrtum en Der Islam braucht eine sexuelle Revolution.Beeld Hermann Bredehorst

Ze schreef boeken met strijdlustige titels als Der Multikulti-Irrtum (De multiculti-vergissing) en Der Islam braucht eine sexuelle Revolution, waarin ze Duitsers en migranten opriep samen nieuwe normen en waarden te formuleren in plaats van langs elkaar heen te leven. Maar, schreef ze tien jaar geleden ook al: modernisering van de islamitische leefregels is daarvoor een voorwaarde.

Nu heeft Seyran Ates sinds een maand een eigen moskee. De Ibn-Rushd-Goethe-moskee is een van de weinige islamitische godshuizen in Duitsland waar vrouwen en mannen samen bidden, in dezelfde ruimte, een zonnige zolderkamer van een protestantse kerk in Berlijn.

Het is de enige moskee in Duitsland waar vrouwen prediken en voorgaan in gebed. Het was de Amerikaanse islamitische theoloog Amina Wadud die Ates op het idee bracht. Zij organiseert sinds 2005 overal ter wereld gebedsessies, laatst nog in de Amsterdamse concertzaal Paradiso.

Seyran Ates tijdens de opening van de Ibn-Rushd-Goethe-moskee.Beeld ap

In de moskee van Seyran Ates is bijna iedereen welkom: soennieten, sjiieten, homo's, lesbiennes, transgenders. Alleen vrouwen in niqab of boerka komen niet binnen. Die attributen hebben niets met religie te maken, vindt Ates. 'Het zijn politieke symbolen van onderdrukking.' En dus staan ze haaks op de islam die ze in haar moskee wil belijden: een islam waar mannen en vrouwen gelijkwaardig zijn, een islam waar ook ruimte is voor zelfkritiek.

Na elke aanslag in Europa wordt de roep luider, verwijtender: waar blijven ze toch, de moslims die geweld in naam van de islam hardop afwijzen, die radicalisering tot stilstand brengen? Of op z'n minst de op de Koran gebaseerde islamitische leefregels en geslachtsverhoudingen kritisch doorlichten?

In Duitsland klinkt die roep de laatste maanden extra schril. De'vluchtelingencrisis', de Keulse nieuwjaarsnacht, de AfD als machtsfactor en de pogingen van Erdogan om de Turkse gemeenschap te bespelen, houden het Duitse islamdebat gegijzeld in een op hol geslagen centrifuge waarvan niemand precies weet waar de uitknop zit.

Maar ze zijn er dus zeker wel, moslims die kritiek hebben op hun geloof en de daaruit voortvloeiende normen en waarden. En onder hen zijn opvallend veel vrouwen.

Behalve Seyran Ates zijn daar ook Lamya Kaddor, de Syrische godsdienstpedagoog die met haar Liberaal-islamitische verband strijdt voor een islam waarin meer plaats is voor vrouwenrechten. Ook schreef ze een progressieve lesmethode voor islamitische kinderen.

De Duits-Iraanse islamwetenschapper Katajun Amirpur schrijft stekelige essays waarin ze de moslimgemeenschap verwijt vast te houden aan een duizend jaar oude koraninterpretatie. Aminpur is de vrouw van de Iraanse publicist Navid Kermani, de man die de Grünen vorig jaar voordroegen als Bondspresident.

Allemaal willen zij het islamitische geloof, maar vooral de moslimgemeenschap in Duitsland hervormen. Ze zijn voor een boerkaverbod en staan kritisch tegenover de hoofddoek. Maar ze vinden ook allemaal dat Duitsland onder ogen moet zien dat het een racismeprobleem heeft, daarbij verwijzend naar de vele in brand gestoken asielzoekerscentra en de uitspraken van AfD-politici.

Zana Ramadani

De 33-jarige Zana Ramadani zegt juist begrip te hebben voor de AfD, tenminste voor de kiezers. De schrijfster en politica van de christendemocratische CDU vindt dat Duitsland veel te weinig onderneemt tegen de politieke islam. 'Elders in Europa worden radicale moslims veel harder aangepakt, maar de Duitsers zijn nog altijd bang dat ze dan voor nazi worden versleten.'

Het resultaat ziet ze op straat in grootstedelijke migrantenwijken: hoofddoekdragende meisjes worden steeds jonger. Daarom gebruikt ze in haar boek een AfD-leus: de islam hoort niet bij Duitsland. 'En dan bedoel ik dus de politieke islam.'

Ramadani provoceert graag. In 2013 holde ze daarom her en der in Duitsland naakt over straat samen met andere leden van de Duitse tak van de Oekraïense activisten van Femen, een vreemde eend in de bijt van het Europese feminisme. Om hun gezicht was een niqab gebodypaint en over hun borsten stond de tekst: 'fuck sharia.'

Zana Ramadani (1984) eind mei in Berlijn. Ze publiceerde dit jaar Die verschleierte Gefahr. Rechtsboven een actie van Ramadani tegen de politieke islam.Beeld Daniel Rosenthal

En nu heeft ze een bestseller geschreven: Die verschleierte Gefahr (Het gesluierde gevaar). Maandenlang stond het boek in de toptwintig van bestverkochte boeken van der Spiegel. Ramadani staat zelf op de cover, armen over elkaar, met een blik die nors maar ook uitdagend is, op het verleidelijke af.

'De macht van de moslimmoeders en de tolerantiewaan van de Duitsers', luidt de ondertitel. 'Ik heb een strijdboek geschreven', zegt ze op een Berlijns terras, roerend in haar ijskoffie. 'Ik hou van debat.' En met een hand op haar hoogzwangere buik: 'Ik doe dit voor mijn dochter, ik wil dat zij niet dezelfde onderdrukking hoeft te ervaren als ik.'

Het boek is een tirade over de islamitische opvoeding, waarin dochters worden opgekweekt tot gedweeë schimmen en zoons, de stamhouders die hun moeders binnen de familie status verlenen, worden opgehemeld tot prinsjes. De these doet herinneren aan De zoontjesfabriek van Ayaan Hirsi Ali.

Daarom groeien islamitische jongens volgens Ramadani 'vaak op tot macho's die geen tegenslagen kunnen verwerken'. Met als gevolg maatschappelijke mislukking, en soms radicalisering.

Ze trekt ten strijde tegen de gangbare westerse - en feministische - blik op traditioneel-islamitische milieus: de man wordt als onderdrukker, de vrouw als slachtoffer beschouwd. Vrouwen zijn in haar ogen ook daders: 'De islamitische moeder speelt een sleutelrol in het in stand houden van achterhaalde denkbeelden en rolpatronen', zegt Ramadani. De hele opvoeding ligt in haar handen. De 'reformatie' binnen de islam moet dus beginnen bij de vrouw.

Een en ander komt zowel Ramadani als Ates op kritiek te staan in feministische kringen. In Duitsland zet vooral de jongste feministische generatie, twintigers en dertigers, zich schrap tegen elke vorm van islamkritiek. Je kunt ook feminist zijn met een hoofddoek, is de overtuiging van vrouwen als Anne Wizorek en Anna-Katharina Messmer, beiden begin dertig, die in 2013 de #aufschrei oprichtten, een platform dat zich inzet voor de emancipatie van alle etnische en religieuze minderheden.

In Nederland zouden zij intersectionele feministen worden genoemd, maar door de Duitse media zijn ze 'genderfeministen' gedoopt, omdat de meesten genderstudies hebben gestudeerd.

Deze feministen bekritiseren Ates voornamelijk vanwege haar kritiek op de hoofddoek. Omdat ze daarmee de vrije wil van moslima's in twijfel zou trekken. Aan Ramadani deugt in hun ogen nog veel minder: te rechts, te rellerig en als feminist niet geloofwaardig omdat ze haar lichaam inzet.

'De feministen zeuren', zegt Ramadani. 'Maar de moslims dreigen, vooral de mannen. Precies zoals je verwacht.' Na het verschijnen van haar boek kreeg ze een stroom aan doodsbedreigingen. In reactie daarop haalde ze haar schietbrevet en vroeg ze een wapenvergunning aan.

De dreigmails die Seyran Ates de afgelopen maand kreeg, zijn ook al lang niet meer op twee handen te tellen. De Egyptische Fatwa-autoriteit heeft haar een officiële waarschuwing gegeven en Erdogan heeft Ates tot aanhanger van Fetullah Gülen verklaard. In 1984 overleefde Ates al een aanslag op haar leven. Ze had toen een bijbaan in een soort blijf-van-mijn-lijfhuis voor Turkse vrouwen, waar een boze echtgenoot op een kwade dag voorreed en het vuur opende op Ates en haar collega. De collega overleed.

De dynamiek in het debat over feminisme en islam is vergelijkbaar met de ruzie die ontstond in Nederlandse feministische kringen over de Rotterdamse postercampagne voor vrije partnerkeuze - de poster met de zoenende moslima voor de Erasmusbrug, waarover Shirin Musa, initiatiefnemer van de beweging Femmes for Freedom, werd gekapitteld door onder anderen Anja Meulenbelt, feminist van het eerste uur.

Musa zou zich onbewust voegen naar het wereldbeeld van de onderdrukkende witte man, 'islamofobie' verspreiden en heulen met rechts - Leefbaar Rotterdam ondersteunde de campagne immers. In Duitsland komt de feministische islamkritiek van de krasse knarren. Hun feminisme is traditioneler, vooral gericht op de bevrijding van de vrouw en het vrouwelijk lichaam.

Van dit feminisme is Alice Schwarzer al sinds de jaren zeventig de grote roerganger. Een hoofddoek, Schwarzer herhaalt het al veertig jaar, is voor haar 'een wereldwijd symbool van geslachtsapartheid'.

Ramadani is al sinds haar puberteit fan van Schwarzer en haar ideeën, waarmee ook de twintig jaar oudere Ates het meest vertrouwd is.

Sowieso liggen hun ideeën dichter bij elkaar dan je in eerste instantie zou verwachten. Wat wellicht te maken heeft met hun vergelijkbare levensgeschiedenis. Beiden kwamen als 6-jarige naar Duitsland. Ates uit Istanbul, Ramadani uit de Macedonische hoofdstad Skopje. Haar Albanese ouders vluchtten voor de etnische spanningen in de aanloop naar de Joegoslavië-oorlog. Beide gezinnen waren islamitisch, maar niet extreem. De vader van Zana Ramadani was zelfs ongelovig en haar moeder was in Macedonië bepaald geen bange, gedweeë huisvrouw. 'Het rebelse heb ik van haar.' Maar die moeder kon in Duitsland niet goed aarden, evenmin als de moeder van Ates. Met als gevolg dat ze traditioneler gingen leven dan ze in het land van herkomst hadden gedaan, en hun dochters er strak onder hielden. Beide vrouwen liepen op jonge leeftijd weg van huis.

Nu willen ze allebei de islamitische gemeenschap in Duitsland emanciperen, met de vrouw in de hoofdrol. De moskee is voor Ates in feite slechts een middel om dat doel te bereiken. Opvallend: beiden wijzen de islam niet af - wat in het geval van imam Ates voor de hand ligt. Maar ook door Ramadani wordt de soep niet zo heet gegeten als ze wordt opgediend. Want de a-poltieke, spirituele islam hoort voor haar wél bij Duitsland. En ook zij is niet voor een algeheel verbod op hoofddoeken. Omdat het kan zijn dat iemand die echt uit spirituele overtuiging wil dragen, om God te plezieren en niet om een man te gehoorzamen.

Eigenlijk is het grootste verschil tussen Ates en Ramadani dat de ene in een links Berlijns milieu gesocialiseerd is en de ander in een landelijk CDU-milieu, met bijbehorende politieke voorstellingen. Beiden voldoen tamelijk perfect aan het cliché van waar ze opgroeiden: het West-Duitse christelijke platteland, het linkse Berlijn.

Maar door precies dat verschil worden ze in de debatcentrifuge ver uit elkaar geslingerd. Het boek van Ramadani werd inderdaad juichend ontvangen door rechts.

Ramadani heeft, naar eigen zeggen, alle aanvragen om te spreken op AfD-congressen afgeslagen, ondanks haar begrip voor de kiezers. AfD-politici vindt ze te generaliserend in hun vooroordelen over moslims, te racistisch ook vaak. Ates wordt door politiek rechts juist gewantrouwd, vanuit het motto: elke moskee is er een te veel. Maar de scepsis jegens haar project blijft niet beperkt tot rechtse kringen. De overwegend links-liberale media blijven kritische vragen stellen over de omvang van de gemeente. Hoeveel potentieel is er nou echt voor zo'n moskee, vragen mensen zich af. Bij de opening waren er maar 25 gemeenteleden en drie keer zoveel pers.

De mensen zijn bang, zegt Ates dan. Ze zegt uit het hele land steunbetuigingen te krijgen, maar niet al die mensen durven zich ook openlijk bij haar gemeente aan te sluiten. 'Alle begin is klein.'

Vergeleken met het islamdebat in Nederland valt een ding op: de idee dat de islam per definitie primitief en gewelddadig is en dat pogingen tot liberalisering bij voorbaat kansloos zijn is in Nederland inmiddels tamelijk gangbaar. In Duitsland hoor je dit eigenlijk alleen in AfD-kringen.

Dat zal zeker voor een deel het gevolg zijn van de door Ramadani genoemde aloude angst om voor nazi te worden uitgemaakt. Daardoor zijn Duitsers voorzichtig met het formuleren van generaliserende meningen, die in verkeerde handen kunnen worden verwrongen en kunnen uitmonden in een oproep tot geweld tegen een bepaalde bevolkingsgroep.

Het resultaat is dat er meer ruimte is voor het, bij nadere beschouwing, meer genuanceerde geluid van mensen als Ates en Ramadani.

Verandering gaat langzaam, weet ook Zana Ramadani - maar het kan. Zelfs heeft ze zich, na jaren van verwijdering, verzoend met haar ouders. 'Niet op z'n Duits met eindeloze discussies, maar gewoon door de tijd. Moslims praten niet zoveel, dat past niet in onze cultuur.'

Activist Zana Ramadani protesteert met blote borsten tegen de boerka
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden