Reportage Blauwhelmen

Vrouwen klaargestoomd voor VN-missie: ‘Fysiek ben ik misschien minder sterk dan een man, dus moet ik slimmer zijn’

Vrouwelijke militairen uit de hele wereld leren hoe met stress om te gaan tijdens VN missies in gevaarlijke gebieden. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Het glazen plafond lijkt wel van kogelwerend glas. Het percentage vrouwelijke blauwhelmen ligt al jaren onder de 5 procent, terwijl juist zij een groot verschil kunnen maken tijdens vredesmissies. Een speciale VN-training in Den Haag moet hen klaarstomen.

Een huifkar vol lijken. Het is een wat ongewoon beeld om een powerpointpresentatie mee te beginnen. Het publiek van de presentatie is ook wat ongewoon. Onder het bleke tl-licht zitten 34 vrouwen, in evenveel verschillende tinten camouflage. Boven hun uniformen dragen ze zwarte vlechtjes, een hoofddoek of zwiept een blonde paardenstaart. De emblemen op hun rechterarm verraden hun afkomst: Nederland, Liberia, Australië, Spanje, Kazachstan. Stress tijdens vredesmissies is de titel van de presentatie. En bij het zien van zo’n stapel lijken kun je zomaar stress krijgen.

‘De vrede bewaren is niet altijd makkelijk’, concludeert trainer Lotte Vermeij droogjes, nadat ook malaria en voedselvergiftiging als mogelijke stressoren de revue zijn gepasseerd. Samen met kapitein-luitenant-ter-zee Ella van den Heuvel (50) geeft ze de speciale VN-training voor vrouwelijke blauwhelmen. Het is hun dertiende training op een rij, de eerste in Nederland. De training in Den Haag moet vrouwen klaarstomen voor een vredesmissie. Hard nodig, want slechts 4,6 procent van de blauwhelmen is vrouw, terwijl juist zij een essentiële rol kunnen spelen tijdens de missies. Zeker nu die steeds meer zijn gericht op het vergaren van inlichtingen.

Vermeij en Van den Heuvel kunnen het weten. Ze zijn zelf uitgezonden geweest naar onder meer Congo, Sierra Leone, Afghanistan en Libanon. Vrouwen in missiegebieden vergaren meer informatie, zegt Vermeij. ‘De mannen van het dorp zitten vaak onder een boom, vrouwen zijn altijd op pad; water halen, brandhout sprokkelen, op het land werken. Ze zien alles, horen alles en praten overal over.’

Zo weten ze waar in wapens wordt gehandeld, hoe rebellengroepen zich bewegen en wie de kindsoldaten rekruteren. Maar die informatie kunnen zij niet altijd delen met mannen van de vredesmacht. Deels omdat het contact in sommige culturen taboe is, maar ook omdat vrouwen vaak bang zijn voor mannen in uniform, zegt Vermeij. ‘80 procent van de burgerslachtoffers is tegenwoordig vrouw of kind. Seksueel geweld wordt tegen hen ingezet als wapen. Dan stappen ze niet zomaar naar een mannelijke blauwhelm met: ‘ik ben verkracht, kun je me helpen’?’

Napas uit Thailand luistert aandachtig tijdens het VN programma. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Ander perspectief

Vrouwen hebben ook een ander perspectief dan mannen, zegt Van den Heuvel. Tijdens haar missie in Kabul moest zij elke zondag de standaard condoleancebrieven aan de families van gevallen soldaten sturen. ‘Ik las die brief en dacht: dit kan echt niet. Ik ben zelf ook moeder en ik zou echt niet willen dat het op zo’n manier aan mij werd verteld. Veel te koud.’ Ze stapte naar de hoogste generaal en kreeg toestemming de brief te herschrijven. Ze maakte de tekst warmer. ‘Toen dacht ik: nu maakt het een verschil dat ik een vrouw ben.’

Dat er zo weinig vrouwelijke blauwhelmen zijn, heeft te maken met het lage percentage vrouwen in de krijgsmachten van de lidstaten. In Nederland is dat bijvoorbeeld maar 9 procent. De vrouwen die wel in het leger zitten, krijgen vaak niet de kans om op missie te gaan. Ze worden achtergesteld bij de verplichte trainingen of niet opgeroepen. Sinds 2015 proberen de Verenigde Naties meer druk te zetten. Landen die geen of te weinig vrouwen sturen, lopen het risico om prestigieuze posities te verliezen.

In sommige landen gaat het de goede kant op. Zo is 13,7 procent van de Zuid-Afrikaanse troepen vrouw. ‘Maar juist als je kijkt naar westerse samenlevingen, wordt er aan het thuisfront nog veel verwacht van vrouwen’, zegt Vermeij. ‘Als je vertelt dat je op uitzending gaat, is direct de vraag : ‘Wat ga je met de kinderen doen? Oh wat erg!’’ Van den Heuvel lacht. ‘Ik ben nu drie keer uitgezonden geweest en mijn man is steeds de held in het verhaal, niet ik. Omdat hij de achterblijver is met de kinderen, hij zorgt voor het héle huishouden.’

Beeld de Volkskrant infographics

Realistisch beeld

Een kreun gaat door de zaal. ‘Mijn god, geen douche?’, roept een Indonesische met gevoel voor drama. Op de beamer is inmiddels de foto van een Congolese ‘badkamer’ verschenen in een van de compounds, of het gat in de grond met een emmer ernaast dat voor wc moet doorgaan. Er mag de VN dan veel aan zijn gelegen om meer vrouwen op missie te sturen, Vermeij en Van den Heuvel scheppen wel graag een realistisch beeld, zodat ze niet voor verrassingen komen te staan.

VN-vredesmacht

Op dit moment zijn 110 duizend blauwhelmen actief in veertien vredesmissies. Onder hen vijfduizend vrouwen. De meeste militairen worden geleverd door de relatief arme landen. Zij hebben door slecht materiaal ook de meeste slachtoffers te betreuren. Nederland is betrokken bij vijf VN missies in onder meer Zuid-Soedan en Libanon. In mei dit jaar sloten Nederlandse troepen een grote missie af in Mali.

Dus worden de ongemakkelijke onderwerpen aangesneden. De afgelopen jaren werden de blauwhelmen geplaagd door schandalen. Militairen die burgers moesten beschermen tegen seksueel geweld, onderwierpen hen er soms aan. Ook intern ging het mis. In januari verscheen een rapport waaruit bleek dat eenderde van de VN-medewerkers in de afgelopen twee jaar last heeft gehad van seksueel grensoverschrijdend gedrag, zoals ongepaste grappen of opmerkingen.

Houd professionele afstand en meld het, adviseert Vermeij haar cursisten. ‘De meeste missies zijn in Afrika. Dat zijn zulke stressvolle gebieden. Er is veel agressie, ook tegen blauwhelmen. Het is een snelkookpan, grenzen vervagen. Mensen gaan ander gedrag vertonen dan ze thuis doen.’

Dinah uit Zuid-Afrika en Yuliia uit de Oekraine. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

‘Choose your battles’, raadt Van den Heuvel jonge vrouwen bovendien aan. In een mannenwereld lig je als vrouw nu eenmaal onder een vergrootglas. ‘Grapjes worden gemaakt. De ene keer voel je je sterk en ga je ertegen in, de andere keer denk je; laat maar, ik loop weg. Dan ga je even je gal spuwen bij een collega.’

De Oostenrijkse cursist Eva (36) − stevige handdruk, zwarte vlecht − schrikt niet van de verhalen. ‘Behalve dan van die badkamer’, lacht ze. En dan serieus: ‘Fysiek ben ik misschien minder sterk dan een man, maar dat betekent dat ik gewoon slimmer moet zijn, valser.’

Bij de militaire politie heeft ze veel ervaring opgedaan. Ze kent het ritueel van nieuw zijn in een mannenteam: ‘De eerste twee weken word je als vrouw gezien als de zwakkeling. Maar als je hebt bewezen dat je een toevoeging bent, waarderen ze je.’ Voor Eva voelt het werk als een roeping. ‘Als je ziet wat er in de wereld gebeurt, heb je de keuze: ga je er iets aan doen of blijf je aan de kant staan en niks doen? Ik ben opgevoed met het eerste.’

Ook Shirley (32) van de Nederlandse marine heeft zich om die reden opgegeven. Eind dit jaar wordt ze uitgezonden. Over haar standplaats wil ze niets kwijt, maar haar missie zal erop zijn gericht informatie los te peuteren over de plekken waar seksueel geweld voorkomt, zodat daar maatregelen kunnen worden getroffen. Ze gaat erheen met ‘mixed feelings’. ‘Het raakt mij als je hoort wat er allemaal gebeurt. Samenlevingen worden uit elkaar gerukt. Natuurlijk kijk ik er niet naar uit om al die verhalen te horen, maar ik zie dit als een kans om iets te veranderen in het leven van die mensen.’

Dat is ook het mooie van het werk, zegt Vermeij na afloop van de cursus. ‘Dat kleine verschil dat je kunt maken, zodat mensen zonder toekomst er misschien wel één krijgen.’

Het gaat over hiv-remmers om te voorkomen dat slachtoffers van een massaverkrachting aids krijgen, een preventieve patrouille bij de waterput. Maar ‘je kunt niet de hele wereld redden’, is misschien wel de nuchterste les van de cursus. Wie daarnaar streeft, raakt pas écht gestresst.

Lees meer

De Nederlandse militairen verlaten Mali per 1 mei. Daarmee eindigt de deelname aan een veiligheidsmissie die volgens velen al bij voorbaat tot mislukken was gedoemd.Lees de slotakte van een toneelstuk in Mali. 

De ‘onheilige alliantie’ tegen seksuele rechten is weer op de been. Bij de Verenigde Naties in New York woedt al twee weken een diplomatiek gevecht rond een document over de positie van meisjes en vrouwen. 

Steeds vaker komen VN-militairen door geweld om het leven bij vredesmissies. Wat gaat er mis bij de blauwhelmen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden